Shloka 43
अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः
Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’
यन्निमित्तं भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमेव च । आयासो वा यतो मूलमेकाज्रमपि तत् त्यजेत्,जिसके कारण शोक, ताप अथवा दुःख हो, या जिसके कारण अधिक श्रम उठाना पड़े, वह दुःखका मूल कारण अपने शरीरका एक अड़ भी हो तो उसे त्याग देना चाहिये
yan-nimittaṁ bhavec chokaḥ tāpo vā duḥkham eva ca | āyāso vā yato mūlam ekāgram api tat tyajet ||
Was immer Ursache von Trauer, brennender Bedrängnis oder Leid wird—und was immer die Wurzel übermäßiger Mühsal ist—soll aufgegeben werden, selbst wenn es nur eine einzige Bindung ist, an der man mit einpunktiger Verkrampfung festhält. Die Lehre mahnt, den Samen des Kummers abzuschneiden, statt nur seine Folgen zu ertragen.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
Identify the root-cause of grief and suffering—especially a single, tightly held fixation—and abandon it. The verse emphasizes preventive ethics: remove the source rather than repeatedly coping with the pain it generates.
In Śānti Parva’s didactic setting, a Brahmin speaker offers counsel on how to live without being driven into sorrow and exhaustion. The instruction is framed as practical guidance: relinquish whatever reliably produces distress, even if it seems small or personally cherished.