Shloka 20
Gautama’s Flight, the Enchanted Grove, and the Arrival of Rājadharma
Nāḍījaṅgha
सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च । वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्रोति पण्डित:,मनुष्यको सदा क्षमाशील होना तथा सत्यमें तत्पर रहना चाहिये। जिसने हर्ष, भय और क्रोध तीनोंको त्याग दिया है, उस विद्वान पुरुषको ही “धैर्य” की प्राप्ति होती है
sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca | vītaharṣabhayakrodho dhṛtim āpnoti paṇḍitaḥ ||
Bhishma sprach: Unter allen Umständen soll man Nachsicht üben und der Wahrheit zugetan bleiben. Nur der Weise, der Überschwang, Furcht und Zorn abgelegt hat, erlangt dhairya—Seelenstärke, die standhafte Geisteshaltung, welche das Dharma trägt.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Cultivate universal forbearance (kṣamā) and unwavering commitment to truth (satya). True dhṛti—steady moral and mental strength—arises when one becomes free from the destabilizing impulses of elation, fear, and anger.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma after the war, Bhishma continues advising Yudhishthira on ethical conduct and inner discipline, emphasizing virtues that stabilize a ruler and any person: patience, truthfulness, and mastery over reactive emotions.