Shloka 19
Śaraṇāgata-Atithi-Dharma in the Kapota Narrative (कपोत-आख्यानम्—शरणागतधर्मः)
उच्छिन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा । निवृत्तयूपसम्भारा विप्रणष्टमहोत्सवा,छोटे-छोटे जलाशय सर्वथा सूख गये। जलाभावके कारण पौंसले बंद हो गये। भूतलपर यज्ञ और स्वाध्यायका लोप हो गया। वषट्कार और मांगलिक उत्सवोंका कहीं नाम भी नहीं रह गया। खेती और गोरक्षा चौपट हो गयी, बाजार-हाट बंद हो गये। यूप और यज्ञोंका आयोजन समाप्त हो गया तथा बड़े-बड़े उत्सव नष्ट हो गये
ucchinna-kṛṣi-gorakṣā nivṛtta-vipaṇāpaṇā | nivṛtta-yūpa-sambhārā vipraṇaṣṭa-mahotsavā ||
Bhishma sprach: „In jener Zeit des Niedergangs waren Ackerbau und Viehschutz zugrunde gegangen; Märkte und Handel kamen zum Stillstand. Die Vorbereitungen zu den Opferhandlungen—gekennzeichnet durch die Opferpfähle (yūpa)—hörten auf, und die großen glückverheißenden Feste verschwanden. Es war das Bild einer Gesellschaft, in der die öffentlichen Stützen des Dharma (Lebensunterhalt, Austausch, Opfer und gemeinschaftliche Feier) zusammengebrochen waren—ein Zeichen moralischer und ritueller Zersetzung.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is sustained not only by private virtue but also by public institutions—productive livelihood (kṛṣi), protection of cattle (gorakṣā), fair exchange (markets), and Vedic-sacrificial culture (yūpa/yajña). When these supports collapse, society’s moral and spiritual order visibly deteriorates.
Bhishma is describing a period of widespread degeneration: farming and cattle-care fail, commerce stops, sacrificial arrangements are abandoned, and major festivals vanish—portraying the outward signs of a deeper breakdown of dharma in the realm.