Shloka 21
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
काष्ठा: कला मुहूर्ताश्न दिवा रात्रिस्तथा लवा: । मासा: पक्षा: षड़ ऋतव: कल्प: संवत्सरास्तथा,काष्ठा, कला, मुहूर्त, दिन, रात, लव, मास, पक्ष, छः ऋतु, संवत्सर और कल्प--इन््हें 'काल' कहते हैं तथा पृथ्वीको “देश” कहा जाता है। इनमेंसे देशका तो दर्शन होता है, किंतु काल दिखायी नहीं देता है। अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये जिस देश और कालको उपयोगी मानकर उसका विचार किया जाता है, उसको ठीक-ठीक ग्रहण करना चाहिये
kāṣṭhāḥ kalā muhūrtāś ca divā rātris tathā lavāḥ | māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍ ṛtavaḥ kalpaḥ saṃvatsarās tathā ||
Bhishma sagte: „Kāṣṭhās, kalās, muhūrtas, Tag und Nacht und lavas; Monate, Halbmonate, die sechs Jahreszeiten, das Kalpa und die Jahre—all dies nennt man ‘Zeit’ (kāla). Die Erde nennt man ‘Ort’ (deśa). Von diesen beiden ist der Ort unmittelbar wahrnehmbar, die Zeit aber nicht sichtbar. Darum soll man, um das beabsichtigte Ziel zu erreichen, den passenden Ort und die passende Zeit genau erkennen und wählen, nach ihrem Nutzen beurteilt.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Time consists of many measurable divisions—from tiny instants up to cosmic cycles—yet it is not directly visible, unlike place. Hence, ethical and effective action requires careful discernment of the proper time and place suited to one’s intended goal.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on wise conduct by defining ‘time’ through its traditional divisions and contrasting it with ‘place,’ emphasizing practical judgment in choosing the right context for action.