Shloka 3
Kośa, Bala, and Maryādā: Treasury, Capacity, and Enforceable Limits (कोश-बल-मर्यादा)
दुष्ट मन््त्री ही जिसका सहायक हो, इसीलिये जो श्रेष्ठ परामर्शसे भ्रष्ट हो गया हो एवं राज्यसे जिसके भ्रष्ट हो जानेकी सम्भावना हो और जिसे अपनी उन्नतिका कोई श्रेष्ठ उपाय न दिखायी देता हो, उसके लिये क्या कर्तव्य है? ।। परचक्राभियातस्य परराष्ट्राणि मृदूनतः । विग्रहे वर्तमानस्य दुर्बलस्य बलीयसा,जो शत्रुसेनापर आक्रमण करके शत्रुके राज्यको रौंद रहा हो; इतनेहीमें कोई बलवान् राजा उसपर भी चढ़ाई कर दे तो उसके साथ युद्धमें लगे हुए उस दुर्बल राजाके लिये क्या आश्रय है?
yudhiṣṭhira uvāca | duṣṭamantrī hi yasya sahāyakaḥ, tasmāt yaḥ śreṣṭha-parāmarśena bhraṣṭo bhavet, rājya-bhraṃśasya ca yasya sambhāvanā, svasyonnateś ca śreṣṭham upāyaṃ na paśyati—tasya kiṃ kartavyam? || paracakrābhiyātasya pararāṣṭrāṇi mṛdnataḥ | vigrahe vartamānasya durbalasya balīyasā—tasya kim āśrayaḥ? ||
Yudhiṣṭhira sprach: „Wenn ein König von einem bösen Ratgeber gestützt wird und deshalb vom rechten Rat abgefallen ist—sodass der Verlust seines Reiches wahrscheinlich wird und er keinen edlen Weg zu eigenem Aufstieg mehr sieht—was soll ein solcher tun? Und ferner: Wenn ein Herrscher gegen das feindliche Heer gezogen ist und das Reich des Gegners niedertritt, doch mitten im Feldzug auch noch ein stärkerer König gegen ihn anrückt—welche Zuflucht gibt es dann für jenen schwächeren König, der bereits im Krieg gebunden ist?“
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a rājadharma problem: a ruler’s strength depends on right counsel and prudent strategy. When misled by corrupt ministers and threatened with political collapse—especially amid multi-front war—the king must seek a sound refuge (āśraya) through wise policy: correcting counsel, securing alliances or protection, and choosing actions that preserve the realm and dharma rather than reckless expansion.
In Śānti Parva’s discourse on governance, Yudhiṣṭhira poses a practical question about a king in distress: first, a ruler ruined by bad advisers and facing possible loss of the kingdom; second, a weaker king campaigning against an enemy who is suddenly attacked by a stronger power. He asks what such a king should do and where he can find support.