Shloka 12
यथोक्तमेतद् वचन प्रागेव मनुना पुरा । यन्मयोक्तं मनुष्येन्द्र ब्रह्मणो वचन महत्,नरेन्द्र! उपर्युक्त सारी बातें मनुजीने पहले ही कह दी हैं और मैंने जो बात कही है, वह ब्रह्माजीका महान् वचन है। यही वचन मनुजीके द्वारा पहले कहा गया है; इसलिये इसको 'प्राग्वचन” के नामसे भी जानते हैं। इसमें व्यवहारका प्रतिपादन होनेसे यहाँ व्यवहार नाम दिया गया है
bhīṣma uvāca | yathoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā | yan mayoktaṃ manuṣyendra brahmaṇo vacanaṃ mahat ||
Bhīṣma sprach: «Gerade diese Aussage wurde schon vor langer Zeit von Manu ausgesprochen. O Bester der Menschen, was ich verkündet habe, ist das große Wort Brahmās. Weil Manu es bereits zuvor verkündet hatte, ist es auch als die “frühere Äußerung” (prāg-vacana) bekannt. Und da es die Grundsätze praktischen Handelns und der rechtlichen Entscheidung (vyavahāra) darlegt, wird es hier “Vyavahāra” genannt.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma grounds his instruction in recognized authority: the same rule was taught earlier by Manu and ultimately reflects Brahmā’s great pronouncement. Because it guides practical dealings and adjudication, it is classified under vyavahāra—dharma as applied to real-world conduct and legal order.
In the Śānti Parva dialogue, Bhishma continues advising the king (Yudhiṣṭhira). Here he clarifies that his present teaching is not novel: it is an ancient doctrine already stated by Manu and traceable to Brahmā, thereby reinforcing its legitimacy for governance and social/legal practice.