द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
आचक्षीथा: सर्वमिदं मां च मुक्त महाहवात् । अस्मिंस्तोयहदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम्,“संजय! तुम प्रज्ञाचक्षु ऐश्वर्यशशाली महाराजसे कहना कि “आपका पुत्र दुर्योधन वैसे पराक्रमी सुहृदों, पुत्रों और भ्राताओंसे हीन होकर सरोवरमें प्रवेश कर गया है। जब पाण्डवोंने मेरा राज्य हर लिया, तब इस दयनीय दशामें मेरे-जैसा कौन पुरुष जीवन धारण कर सकता है?” संजय! तुम ये सारी बातें कहना और यह भी बताना कि “दुर्योधन उस महासंग्रामसे जीवित बचकर पानीसे भरे हुए इस सरोवरमें छिपा है और उसका सारा शरीर अत्यन्त घायल हो गया है'
sañjaya uvāca |
ācakṣīthāḥ sarvam idaṃ māṃ ca mukta-mahāhavāt |
asmiṃs toyahrade guptaṃ jīvantaṃ bhṛśa-vikṣatam ||
Sañjaya sprach: „Berichte ihm dies alles, und berichte auch von mir, der ich jener großen Schlacht entkam: Duryodhana lebt, doch ist er schwer verwundet und hält sich verborgen in diesem wassergefüllten See.“
संजय उवाच
The verse underscores the moral and psychological aftermath of adharma-driven war: even a powerful king is reduced to concealment and suffering, and truth must be reported plainly despite loyalty or fear.
Sañjaya instructs that the full message be conveyed: he has escaped the great battle, and Duryodhana—still alive but badly wounded—has hidden himself in a water-filled lake.