Shloka 18
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
मुदितान् सर्वतः सिद्धान् नर्दमानान् समन्ततः । बाणशब्दरवांश्रैव श्रुत्वा तेषां महात्मनाम्,उस समय उसे सम्पूर्ण दिशाएँ और सारी पृथ्वी सूनी दिखायी दी। वह अपने समस्त योद्धाओंसे हीन हो चुका था। महाराज! दुर्योधनने युद्धस्थलमें पाण्डवोंको सर्वथा प्रसन्न, सफलमनोरथ और सब ओरसे सिंहनाद करते देख तथा उन महामनस्वी वीरोंके बाणोंकी सनसनाहट सुनकर शोकसे संतप्त हो वहाँसे भाग जानेका विचार किया। उसके पास न तो सेना थी और न कोई सवारी ही
sañjaya uvāca | muditān sarvataḥ siddhān nardamānān samantataḥ | bāṇa-śabda-ravāṃś caiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām |
Sañjaya sprach: „Als er die Helden der Pāṇḍavas überall jubelnd sah, ihr Ziel erreicht, ringsum wie Löwen brüllend, und das widerhallende Sirren ihrer Pfeile hörte, fasste Duryodhana—vom Kummer überwältigt—den Entschluss, von dort zu fliehen. In jenem Augenblick erschienen ihm die Himmelsrichtungen und die ganze Erde leer, denn er war seiner Krieger beraubt; er hatte weder Heer noch auch nur ein Reittier.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral-psychological collapse that follows adharma and overreliance on power: when support (army, allies, confidence) is lost, the mind perceives the world as empty and seeks escape. It contrasts the victorious energy of the righteous side with the despair of the defeated, showing how inner state shapes perception and action.
Sanjaya describes Duryodhana witnessing the Pandavas triumphant and roaring on all sides, while the battlefield rings with the sound of their arrows. Stricken with grief and seeing himself bereft of warriors and resources, Duryodhana considers fleeing from the battlefield.