Shloka 13
धृतराष्ट्र-संजय-संवादः — दुर्योधनस्य ह्रदप्रवेशः
Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Dialogue: Duryodhana’s Entry into the Lake
महाराज! वहाँ रणभूमिमें कुपित हुए योद्धा एक-दूसरेसे भिड़कर परस्पर चोट करते हुए घूम रहे थे ।। उद्वृत्तनयनै रोषात् संदष्टौष्ठ पुटैर्मुखै: । सकुण्डलैर्मही च्छन्ना पच्मकिज्जल्कसंनिभै:,कमलकेसरकी-सी कान्तिवाले कुण्डलमण्डित कटे हुए मस्तकोंसे यह पृथ्वी ढक गयी थी। उनकी आँखें घूर रही थीं और उन्होंने रोषके कारण अपने ओठोंको दाँतोंसे दबा रखा था
sañjaya uvāca |
mahārāja! tatra raṇabhūmau kupitā yoddhā anyonyena saṃyujya parasparaṃ prahārān kurvāṇāḥ paribhramantaḥ sma ||
udvṛttanayanai roṣāt sandaṣṭauṣṭhapuṭair mukhaiḥ |
sakuṇḍalair mahī channā padmakijjalka-saṃnibhaiḥ ||
kamalakesarakāntivālaiḥ kuṇḍalamaṇḍitaiḥ kaṭitaiḥ mastakaiḥ pṛthivī channābhavat; teṣāṃ netrāṇi ghūrṇamānāni, roṣavaśāc ca dantair oṣṭhau pīḍitau ||
Sañjaya sprach: O König, dort auf dem Schlachtfeld stürzten die erzürnten Krieger aufeinander zu, wirbelten umher und schlugen einander immer wieder. Mit vor Zorn rollenden Augen und Gesichtern, die sich die Lippen zwischen die Zähne pressten, wurde die Erde von abgeschlagenen Häuptern bedeckt, die noch mit Ohrringen geschmückt waren—dunkel wie der Blütenstaub des Lotus und doch glänzend im Schimmer seiner Fäden. Ihre starren Blicke und verkrampften Münder zeigen, wie der im Krieg entfesselte Zorn die menschliche Würde zu einem grausigen Schauspiel herabsetzt und das Feld zum Zeugnis ungezügelter Wut macht.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how anger (roṣa) in war dehumanizes combatants and leaves only ruin; it implicitly warns that when wrath governs action, even valor becomes a cause of moral and physical devastation.
Sañjaya describes the battlefield scene: warriors, furious and locked in close combat, strike each other while the ground becomes strewn with severed heads still wearing earrings, their eyes fixed and lips clenched in rage.