Shloka 3
अध्याय ६६: पुनर्द्यूत-प्रस्तावः
Proposal for a Renewed Dice Game
विदुर बोले--ओ मूर्ख! तेरे-जैसे नीचके मुखसे ही ऐसा दुर्वचन निकल सकता है। अरे! तू कालपाशसे बँँधा हुआ है, इसीलिये कुछ समझ नहीं पाता। तू ऐसे ऊँचे स्थानमें लटक रहा है जहाँसे गिरकर प्राण जानेमें अधिक विलम्ब नहीं; किंतु तुझे इस बातका पता नहीं है। तू एक साधारण मृग होकर व्याप्रोंको अत्यन्त क़ुद्ध कर रहा है ।। आशीविषास्ते शिरसि पूर्णकोपा महाविषा: | मा कोपिष्ठा: सुमन्दात्मन् मा गमस्त्वं यमक्षयम्,मन्दात्मन्! तेरे सिरपर कोपमें भरे हुए महान् विषधर सर्प चढ़ आये हैं। तू उनका क्रोध न बढ़ा, यमलोकमें जानेको उद्यत न हो
vidura uvāca—aho mūḍha, tvādṛśasya nīcasya mukhād evaṃ durvacanaṃ niṣkrāmati. kālapāśabaddho ’si, tasmāt kiṃcid api na budhyase. tvam uccasthāne lambamānaḥ, yasmāt patitvā prāṇanāśe na ciram; etad api na jānāsi. tvam alpo mṛga iva vyāghrān atīva krodhayasi. āśīviṣās te śirasi pūrṇakopā mahāviṣāḥ; mā kopiṣṭhāḥ, sumandātman, mā gamas tvaṃ yamakṣayam.
Vidura sprach: „Du Narr — nur aus dem Mund eines Niedrigen wie dir können solche schändlichen Worte kommen. Du bist von der Schlinge Kālas (der Zeit) gebunden; darum verstehst du nichts. Du hängst an einer Höhe, von der ein Sturz dich ohne großen Aufschub das Leben kosten würde — und doch merkst du es nicht. Wie ein geringes Reh reizt du wütende Tiger. Tödliche, hochgiftige Schlangen, vom Zorn ganz erfüllt, sind dir bereits auf den Kopf gekrochen; entfache ihren Zorn nicht weiter, du stumpfen Sinnes — eile nicht in Yamas (des Todes) Reich.“
विदुर उवाच
Educational Q&A
Vidura warns that abusive speech and arrogance invite swift ruin: Time already binds the offender, and provoking stronger forces (symbolized by tigers and venomous serpents) hastens one’s fall into death. Ethical restraint in speech and awareness of consequences are central.
In the royal assembly context, Vidura rebukes a speaker who has uttered insulting words. Using vivid metaphors—hanging from a height, a deer provoking tigers, serpents on the head—he cautions that the person is courting immediate destruction and should stop escalating hostility.