Shloka 12
असंतोष ही लक्ष्मीकी प्राप्तिका मूल कारण है; अतः मैं असंतोष चाहता हूँ। राजन्! जो अपनी उन्नतिके लिये प्रयत्न करता है, उसका वह प्रयत्न ही सर्वोत्तम नीति है ।। ममत्वं हि न कर्तव्यमैश्व॒र्ये वा धनेडपि वा । पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्म हि तं विदु:,ऐश्वर्य अथवा धनमें ममता नहीं करनी चाहिये, क्योंकि पहलेके उपार्जित धनको दूसरे लोग बलात् छीन लेते हैं। यही राजधर्म माना गया है
asaṁtoṣo hi lakṣmyāḥ prāptikā mūla-kāraṇam; ataḥ aham asaṁtoṣam icchāmi. rājan! yaḥ svasyonnatyai prayatate, tasya sa prayatna eva śreṣṭhā nītiḥ. mamatvaṁ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane ’pi vā; pūrvāvāptaṁ haranty anye—rāja-dharma hi taṁ viduḥ.
Duryodhana sprach: «Unzufriedenheit ist die Wurzelursache, durch die man Wohlstand erlangt; darum wähle ich, unzufrieden zu bleiben. O König, für den, der um seinen eigenen Aufstieg ringt, ist eben dieses Ringen die beste Politik. Man soll weder an Herrschaft noch an Reichtum besitzergreifend hängen, denn das zuvor Erworbene wird von anderen mit Gewalt an sich gerissen; dies—so behauptet er—gilt als Königsrecht, als die Art königlicher Herrschaft.»
दुर्योधन उवाच
Educational Q&A
The verse presents a hard-edged political ethic: prosperity is driven by persistent dissatisfaction and effort, while attachment to wealth or sovereignty is portrayed as unwise because power and property are unstable and can be seized. It contrasts ‘striving’ (prayatna) as the best nīti with the futility of possessiveness (mamatva) in royal life.
In the Sabha Parva context, Duryodhana articulates his worldview to the king he addresses: he justifies relentless ambition and frames the competitive, coercive nature of kingship as normal ‘rāja-dharma.’ The statement reveals his mindset—restless desire for increase and a readiness to accept force and dispossession as part of political order.