Shloka 53
श्रीकृष्णने कहा--अर्जुन! खाण्डव वनमें जब तुम हाथमें धनुष लेकर अग्निदेवको तृप्त कर रहे थे, उस समय यही सर्प अपनी माताके मुँहमें घुसकर अपने शरीरको सुरक्षित करके आकाशमें उड़ा जा रहा था। तुमने उसे एक ही सर्प समझकर केवल इसकी माताका वध किया था ।। स एष तद् वैरमनुस्मरन् वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम् । नभश्ष्युतां प्रज्वलितामिवोल्कां पश्यैनमायान्तममित्रसाह
śrīkṛṣṇa uvāca—arjuna! khāṇḍava-vane yadā tvaṁ dhanuḥ-pāṇir agnidevaṁ tṛptim ānayan, tadā eṣa eva sarpaḥ svam ātmānaṁ mātur mukhe praviśya śarīraṁ saṁrakṣya nabhasi utpatya gacchan dṛśyate sma. tvayā tu enam ekaṁ sarpam iti matvā kevalaṁ asya mātā hataiva. sa eṣa tad-vairam anusmaran vai tvāṁ prārthayaty ātma-vadhāya nūnam; nabhaś-cyutāṁ prajvalitām iva ulkāṁ paśyainam āyāntam, amitra-sāha.
Śrī Kṛṣṇa sprach: „Arjuna! Als du im Khāṇḍava‑Wald mit dem Bogen in der Hand standest und Agni durch das Verbrennen des Gehölzes zufriedenstelltest, rettete sich eben diese Schlange: Sie glitt in den Rachen ihrer Mutter, schirmte ihren Leib und flog dann zum Himmel empor. Du, sie für nur eine Schlange haltend, erschlugst allein ihre Mutter. An jene Feindschaft erinnernd, sucht sie dich nun auf, gewiss in der Absicht, dich zu töten. Sieh—sie stürzt heran wie ein lodernder Meteor, der aus dem Himmel gefallen ist, o Bezwinger der Feinde.“
कृष्ण उवाच
Educational Q&A
Past actions can generate enduring consequences: even an unintended killing (here, the serpent’s mother during the Khāṇḍava burning) may ripen into later hostility. Kṛṣṇa’s counsel highlights vigilance and moral awareness in war—recognizing that conflict is not only physical but also shaped by remembered grievances and karmic residues.
Kṛṣṇa identifies an approaching serpent as the same one who escaped during the Khāṇḍava forest conflagration by hiding in his mother’s mouth. Arjuna had killed the mother, and the serpent now returns, driven by that remembered enmity, rushing toward Arjuna like a blazing meteor.