Shloka 74
भीष्मस्य मध्याह्नयुद्धवर्णनम् / Mid-day Battle Description: Bhīṣma Engaged by the Pāñcālas
अश्वास्तरपरिस्तोमै राड्कवैर्मुदितैस्तथा । नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्व महाधनै:,जहाँ-तहाँ गिरे हुए विचित्र उष्णीष (पगड़ी आदि), पानीकी तरह बरसाये गये सुवर्णभूषित नाना प्रकारके बाण, घोड़ोंकी जीन, झूल और उनकी पीठपर बिछाने योग्य रंकु नामक मृगोंके कोमल चर्ममय आसन, जो पैरोंसे कुचलकर धूलमें सन गये थे तथा नरेशोंके मुकुटमें आबद्ध बहुमूल्य एवं विचित्र मणिरत्न सब ओर बिखरे पड़े थे
sañjaya uvāca |
aśvāstara-paristomai rāḍkavair muditais tathā |
narendra-cūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ ||
Sañjaya sprach: „Überall lagen die Kriegsgeräte verstreut—Pferdegeschirr und Decken—und weiche Sitze aus den zarten Häuten des r̥ṅku-Hirsches, die man auf den Pferderücken zu legen pflegte, nun zertreten und mit Staub beschmiert. Daneben lagen prunkvoll geschmückte Pfeile, als wären sie wie Wasser ausgegossen, und die kostbaren, vielfarbigen Edelsteine, einst in die Kronen der Könige gefasst, waren herabgefallen und nach allen Seiten zerstreut—ein Bild königlicher Pracht, die durch die Schlacht zur Ruine geworden war.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the fragility of worldly power: royal insignia and wealth—crowns, gems, fine gear—are rendered meaningless when war reduces them to scattered debris. It implicitly warns that pride in status and possessions is unstable, especially amid adharma-driven conflict.
Sañjaya is describing the battlefield scene after intense fighting: horse equipment, soft coverings made from deer hide, and valuable crown-gems are lying trampled and dispersed everywhere, conveying the scale of destruction and the fall of royal grandeur.