Shloka 49
Droṇa–Arjuna Yuddha; Trigarta-Āvaraṇa; Bhīmasena Gajānīka-bheda
Droṇa and Arjuna Engage; Trigarta Containment; Bhīma Breaks the Elephant Corps
उपावृत्तमद: क्षिप्रमभ्यवर्तत वेगित: । भरतश्रेष्ठ! उन तोमरोंसे अत्यन्त घायल हो वह हाथी व्यथित हो उठा। उसका सारा मद उतर गया और वह बड़े वेगसे पीछेकी ओर लौट पड़ा || ४८ ई || स प्रदुद्राव वेगेन प्रणदन् भैरवं रवम्
sañjaya uvāca | upāvṛttamadaḥ kṣipram abhyavartata vegitaḥ | bharataśreṣṭha! un tomarair atyanta-ghāyalo sa hastī vyathito 'bhavat | tasya sarvo madaḥ apāgacchat, sa ca mahāvegena pṛṣṭhato nivavṛte || 48 || sa pradudrāva vegena praṇadan bhairavaṃ ravam || 49 ||
Sañjaya sprach: »O Bester der Bhāratas! Jener Elefant — dessen madā (die Raserei der Brunft) plötzlich verflogen war — wandte sich sogleich und wich hastig zurück. Von Tomara-Speeren getroffen und schwer verwundet, erbebte er vor Schmerz; all seine berauschte Wut rann von ihm ab, und er drehte sich, um mit großer Geschwindigkeit zu fliehen. Dann stob er davon und stieß ein schauriges Trompeten aus.«
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores a battlefield ethic of cause-and-effect: even great strength and fury (mada) collapse when met with decisive injury and pain. It highlights the fragility of pride and the immediate moral cost of violence—terror, suffering, and flight—within the dharmic frame of war narration.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that an elephant, badly wounded by tomara-spears, loses its musth and turns back. In pain and panic it retreats rapidly, fleeing while trumpeting a frightening cry.