Shloka 24
राजन! वे समरांगणमें एक-दूसरेको ललकारते हुए जूझ रहे थे। उस समय उस भीषण संघर्षमे सहसा बड़े जोरकी धूल उठी, जो हाथी, घोड़े और पैदलोंके पैरों तथा रथके पहियोंके धक्केसे उठायी गयी थी ।। धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् । नैव स्वे न परे राजन् समजानम् परस्परम्,महाराज! काले और लाल रंगकी उस दुःसह धूलने समस्त रणभूमिको ढक लिया। उस समय अपने और शत्रुपक्षके योद्धा एक-दूसरेको पहचान नहीं पाते थे
sañjaya uvāca |
rājan! te samarāṅgaṇe anyonyam āhvayantaḥ yuyudhānaḥ | tasmin bhīṣaṇe saṅgrāme sahasā mahāvegaṃ rajaḥ samutthitam, yad gaja-aśva-pādāta-pādaiḥ ratha-cakra-pratighātaiś ca utthāpitam ||
dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot | naiva sve na pare rājan samajānān parasparam ||
Sañjaya sprach: O König, als die Krieger einander herausforderten und auf dem Feld rangen, erhob sich in jenem furchtbaren Zusammenstoß plötzlich eine wilde Staubwolke — aufgewirbelt vom Stampfen der Elefanten, Pferde und Fußsoldaten und vom Anprall der Wagenräder. Dieser dichte, rauchig-rötliche Staub verhüllte das ganze Schlachtfeld; und darin, o König, konnte keine Seite die Eigenen oder die Feinde noch klar erkennen.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the chaos of war obscures discernment: when the battlefield is veiled in dust, even basic recognition fails, symbolizing the ethical and cognitive blindness that violence can produce.
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that, amid mutual challenges and close combat, a dense smoky-reddish dust cloud rises from the trampling of elephants, horses, infantry, and chariot wheels, covering the field so that fighters cannot distinguish friend from foe.