Shloka 64
अठिदा: पाशिवाटाश्व तनया: सुनयास्तथा । ऋषिका विदभा: काकास्तड़णा: परतद्भणा:,भरतश्रेष्ठ] अब जो दक्षिणदिशाके अन्यान्य जनपद हैं उनका वर्णन सुनिये--द्रविड, केरल, प्राच्य, भूषिक, वनवासिक, कर्णाटक, महिषक, विकल्प, मूषक, झिल्लिक, कुन्तल, सौहृद, नभकानन, कौकुट्टक, चोल, कोंकण, मालव, नर, समंग, करक, कुकुर, अंगार, मारिष, ध्वजिनी, उत्सव-संकेत, त्रिगर्त, शाल्वसेनि, व्यूक, कोकबक, प्रोष्ठ, समवेगवश, विन्ध्यचुलिक, पुलिन्द, वल्कल, मालव, बल्लव, अपरबल्लव, कुलिन्द, कालद, कुण्डल, करट, मूषक, स्तनबाल, सनीप, घट, सूंजय, अठिद, पाशिवाट, तनय, सुनय, ऋषिक, विदभ, काक, तंगण, परतंगण, उत्तर और क्रूर अपरम्लेच्छ, यवन, चीन तथा जहाँ भयानक म्लेच्छक-जातिके लोग निवास करते हैं, वह काम्बोज
sañjaya uvāca |
aṭhidāḥ pāśivāṭāśva-tanayāḥ sunayās tathā |
ṛṣikā vidabhāḥ kākās taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ ||
Sañjaya sagte: „So sind auch die Aṭhidās, die Pāśivāṭas, die Aśva-tanayas (‘Söhne der Pferde’/pferdeverbundene Sippen), die Sunayas; ebenso die Ṛṣikas, die Vidabhas, die Kākas, die Taṅgaṇas und die Parataṅgaṇas.“ In dieser Passage setzt der Erzähler den Katalog von Regionen und Gemeinschaften fort, zeichnet die weite menschliche Landschaft um den Kurukṣetra-Konflikt und betont, dass Reichweite und Folgen des Krieges weit über ein einziges Königshaus hinausgehen.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is primarily descriptive rather than doctrinal: by enumerating many peoples and regions, it conveys the epic’s moral scale—political ambition and adharma in a royal conflict can draw in (or affect) far-flung communities, reminding the listener that collective suffering and responsibility extend beyond the immediate protagonists.
Sañjaya continues reporting to Dhṛtarāṣṭra a geographic-ethnographic catalog of janapadas and tribes associated with the broader world around the Kurukṣetra war, here naming groups such as the Vidabhas (Vidarbha) and Taṅgaṇas among others.