Shloka 2
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
भीष्म: शान्तनव: कि वा तन्ममाचक्ष्व पृच्छत: । धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! इस प्रकार महान् धनुर्धर श्वेतके शल्यके रथके समीप पहुँचनेपर कौरवों तथा पाण्डवोंने क्या किया? अथवा शान्तनुनन्दन भीष्मने कौन-सा पुरुषार्थ किया? मेरे पूछनेके अनुसार ये सब बातें मुझसे कहो || १ है ।। संजय उवाच राजन् शतसहस््राणि ततः: क्षत्रियपुड्वा:,जिघांसन्तं युधां श्रेष्ठ तदा55सीत् तुमुलं महत् । संजय कहते हैं--राजन्! पाण्डवपक्षके लाखों क्षत्रियशिरोमणि महारथी विराट सेनापति शूरवीर श्वेतको आगे करके आपके पुत्र दुर्योधनको अपना बल दिखाते हुए शिखण्डीको सामने रखकर भीष्मके सुवर्णभूषित रथपर चढ़ आये। भारत! वे महारथी श्लेतकी रक्षा करना चाहते थे। इसलिये उसे मारनेकी इच्छावाले योद्धाओंमें श्रेष्ठ भीष्मपर उन्होंने धावा किया। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध छिड़ गया
sañjaya uvāca | rājan śatasahasrāṇi tataḥ kṣatriyapuṅgavāḥ, jighāṃsantaṃ yudhāṃ śreṣṭha tadā āsīt tumulaṃ mahat |
Sañjaya sprach: „O König, da stürmten Hunderttausende der vornehmsten Kshatriya-Krieger vor. In der Absicht, jenen besten der Kämpfer zu erschlagen, wurde die Schlacht in diesem Augenblick weit und tobend—eine Steigerung, getragen vom Dharma des Kriegers: die Eigenen zu schützen und die furchtbarste Gefahr des Feldes niederzuwerfen.“
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the battlefield ethic of kṣatriya-dharma: warriors rally in vast numbers when a decisive threat must be checked. It frames violence not as random cruelty but as a duty-bound response within the war code—protecting one’s side and confronting the strongest opponent, even at the cost of intensifying chaos.
Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra that the fighting swells dramatically: innumerable elite Kshatriyas rush forward with the intent to kill the foremost warrior on the opposing side, and the clash becomes a great, roaring tumult.