Shloka 51
भीष्मविक्रमदर्शनं तथा क्रौञ्चारुणव्यूहविधानम् | Bhīṣma’s Ascendancy and the Organization of the Krauñcāruṇa Formation
बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्या55त्मानं नियम्य च | शब्दादीन् विषयांस्त्यकत्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च,विशुद्ध बुद्धिसे युक्त+ तथा हलका, सातक््विक और नियमित भोजन करनेवाला, शब्दादि विषयोंका त्याग करके एकान्त और शुद्ध देशका सेवन करने-वाला,* सात््विक धारणशक्तिके द्वारा अन्तः:करण और इन्द्रियोंका संयम करके“ मन, वाणी और शरीरको वशमें कर लेनेवाला,” राग-द्वेषको सर्वथा नष्ट करके*ः भलीभाँति दृढ़ वैराग्यका आश्रय लेनेवाला तथा अहंकार, बल, घमंड, काम, क्रोध और परिग्रहका त्याग करके निरन्तर ध्यानयोगके परायण रहनेवाला: ममता-रहितः और शान्तियुक्त पुरुष: सच्चिदानन्दघन ब्रह्ममें अभिन्नभावसे स्थित होनेका पात्र होता है
arjuna uvāca | buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca | śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca ||
«Mit geläutertem Verstand verbunden und sich durch festen Entschluss zügelnd, soll man sich selbst beherrschen; die Sinnesobjekte, beginnend mit dem Klang, aufgeben und Anhaftung wie Abneigung verwerfen. Ethisch weist der Vers darauf hin, dass innere Disziplin das Fundament rechten Handelns ist: die Meisterschaft über die Sinne und über das Paar Mögen–Nichtmögen verhindert, dass Verhalten von Begierde oder Feindseligkeit getrieben wird, und bereitet auf ein ruhiges, prinzipientreues Erfüllen der Pflichten vor.»
अजुन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that spiritual and ethical steadiness begins with inner governance: purify discernment (buddhi), apply fortitude (dhṛti) to restrain the self, renounce fixation on sense-objects, and uproot the reactive pair of attachment and aversion (rāga–dveṣa).
Arjuna is speaking and articulating a discipline-oriented ideal: the qualities and practices by which a person becomes fit for higher realization—self-restraint, withdrawal from sensory compulsions, and freedom from emotional partialities.