Shloka 26
जो मान और अपमानमें सम है, मित्र और वैरीके पक्षमें भी सम हैः एवं सम्पूर्ण आरम्भोंमें कर्तापनके अभिमानसे रहित है, वह पुरुष गुणातीत कहा जाता हैः |। सम्बन्ध-- इस प्रकार अजुनिके दो प्रश्नोंका उत्तर देकर अब गुणातीत बननेके उपायविषयक तीसरे प्रश्चका उत्तर दिया जाता है। यद्यापि इस अध्यायके उतन्नीसवें शलोकमें भगवान्ने गुणातीत बननेका उपाय अपनेको अकर्ता समझकर निर्गुण- नियकार सच्चिदानन्दघन ब्रह्ममें नित्य-निरन्तर स्थित रहना बतला दिया था एवं उपर्युक्त चार शलोकोंमें गुणातीतके जिन लक्षण और आचरणोंका वर्णन किया गया है, उनको आदर्श मानकर धारण करनेका अभ्यास भी गुणातीत बननेका उपाय माना जाता है; किंतु अजुनने इन उपायोंसे भिन्न दूसरा कोई सरल उपाय जाननेकी इच्छासे प्रश्न किया था; इसलिये प्रश्नके अनुकूल भगवान् दूसरा सरल उपाय बतलाते हैं-- मां च योडव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय कल्पते,जो पुरुष अव्यभिचारी भक्तियोगके द्वारा मुझको निरन्तर भजता है, वह भी इन तीनों गुणोंको भलीभाँति लाँधकर सच्चिदानन्दघन ब्रह्मको प्राप्त होनेके लिये योग्य बन जाता है
yo māna-apamānayoḥ samaḥ mitra-ari-pakṣayoḥ api samaḥ; evaṁ sarveṣu ārambheṣu kartṛtva-abhimāna-rahitaḥ sa puruṣaḥ guṇātītaḥ kathyate. sambandhaḥ— itthaṁ arjunasya dvau praśnau uttaritvā idānīṁ guṇātīta-bhavanopāya-viṣayakaṁ tṛtīyaṁ praśnam ucyate. yadyapi asya adhyāyasya ekonaviṁśatitame śloke bhagavatā guṇātīta-bhavanopāyaḥ ‘ātmānam akartāraṁ matvā nirguṇa-nirākāra-saccidānanda-ghana-brahmaṇi nitya-nirantaraṁ sthātavyam’ iti darśitaḥ; tathā upariṣṭāt caturṣu ślokeṣu varṇitāni guṇātītasya lakṣaṇāni ācaraṇāni ca ādarśīkṛtya dhāraṇābhyāsaḥ api upāyaḥ manyate; kintu arjunaḥ etebhyaḥ bhinnaṁ kiñcit sulabham upāyam jñātum icchan praśnaṁ kṛtavān; ataḥ praśnānurūpaṁ bhagavān anyaṁ sulabham upāyam āha— māṁ ca yo ’vyabhicāreṇa bhakti-yogena sevate sa guṇān samatītya etān brahma-bhūyāya kalpate.
‘Jenseits der guṇas’ heißt, wer in Ehre und Schmach gleich bleibt, gegenüber Freund und Feind gleich bleibt und in jedem Beginnen frei ist vom egohaften Anspruch: „Ich bin der Täter.“ Kontext: Nachdem zwei Fragen Arjunas beantwortet sind, wendet sich die Lehre der dritten zu: wie man guṇātīta wird. Zwar hatte der Herr zuvor als Mittel genannt, beständig im eigenschaftslosen, formlosen Brahman zu verweilen, indem man sich als Nicht-Handelnden erkennt; und auch das Einüben der oben beschriebenen Merkmale gilt als Weg. Doch Arjuna begehrte eine einfachere Methode. Darum nennt der Herr einen zugänglichen Pfad: Wer Ihm mit unerschütterlicher Hingabe (bhakti-yoga) dient, überschreitet die drei guṇas und wird zur Brahman-Verwirklichung tauglich.
अजुन उवाच
Educational Q&A
Transcending the guṇas is marked by steady equanimity (toward honor/dishonor and friend/foe) and freedom from the ego of doership; a direct and accessible means is unwavering devotion to the Lord, by which one crosses beyond the guṇas and becomes fit for Brahman-realization.
After Arjuna asks how to recognize and attain the state beyond the guṇas, the discourse first outlines the traits of a guṇātīta person and then, responding to Arjuna’s desire for a simpler method, presents steadfast bhakti as an effective path to transcend the guṇas and reach Brahman.