Shloka 2
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! सूर्योदयके समय किस पक्षके योद्धा युद्धकी इच्छासे अधिक हर्षका अनुभव करते हुए जान पड़ते थे? भीष्मके नेतृत्वमें निकट आये हुए मेरे सैनिक अथवा भीमसेनकी अध्यक्षतामें आनेवाले पाण्डव सैनिक! उस समय कौन अधिक प्रसन्न थे? ।। केषां जघन्यौ सोमसूर्यो सवायू केषां सेनां श्वापदाश्षाभषन्त । केषां यूनां मुखवर्णा: प्रसन्ना: सर्व होतद् ब्रूहि तत्त्व यथावत्,चन्द्रमा, सूर्य और वायु किनके प्रतिकूल थे? किनकी सेनाकी ओर देखकर हिंसक जन्तु भयंकर शब्द करते थे? किस पक्षके नवयुवकोंके मुखकी कान्ति प्रसन्न थी? ये सब बातें तुम मुझे ठीक-ठीक बताओ
dhṛtarāṣṭra uvāca | sañjaya sūryodaye samaye kasya pakṣasya yoddhā yuddhecchayādhikaṃ harṣam anubhavanta iva dṛśyante sma | bhīṣma-netṛtve samīpam āgatā mama sainikāḥ athavā bhīmasena-pradhānatayā samāyānto pāṇḍava-sainikāḥ | tadā ke ’dhikataram prasannāḥ | keṣāṃ jaghanyau soma-sūryau sa-vāyū | keṣāṃ senāṃ śvāpadāḥ śabdam aśabdaṃs (abhāṣanta) | keṣāṃ yūnāṃ mukha-varṇāḥ prasannāḥ | sarvam etad brūhi tattvato yathāvat ||
Dhṛtarāṣṭra fragte: „Sañjaya, beim Sonnenaufgang – welche Seite schien größere Begeisterung zu empfinden, begierig nach dem Kampf: meine Truppen, die unter Bhīṣmas Führung herangerückt waren, oder die Pāṇḍava-Heere, die unter Bhīmasenas Leitung vorrückten? Wer wirkte in jenem Augenblick zuversichtlicher und froher? Für wen waren Mond, Sonne und Wind unheilvoll? Gegen welches Heer schrien die wilden Tiere mit düsteren Vorzeichen? Auf welcher Seite leuchteten die Gesichter der jungen Männer in heiterer Farbe? Berichte mir all dies genau, so wie es wirklich war.“
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how inner confidence and moral standing are mirrored by outward signs—morale, facial brightness, and even perceived omens. Dhṛtarāṣṭra’s questions reveal a ruler’s anxiety: he seeks reassurance not through dharma but through portents and comparative enthusiasm, implying that ethical legitimacy and psychological strength matter as much as numbers.
On the morning of battle at Kurukṣetra, Dhṛtarāṣṭra asks Sañjaya to report which side appears more joyful and eager to fight—his Kaurava forces under Bhīṣma or the Pāṇḍava forces led by Bhīmasena—and to describe ominous signs: adverse celestial conditions and the cries of wild animals, along with the visible cheer on the faces of the young warriors.