Shloka 116
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च
Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए, वृषभके समान विशाल नेत्रोंवाले वे महाधनुर्धर वीर बड़ी शोभा पा रहे थे। नरेश्वर! भीष्मजीके पृष्ठभागकी रक्षा आपके पुत्र दुःशासन, दुर्विषह, दुर्मुख, दुःसह, विविंशति, चित्रसेन, महारथी विकर्ण, सत्यव्रत, पुरुमित्र, जय, भूरिश्रवा, शल तथा इनके अनुयायी बीस हजार रथी कर रहे थे
sañjaya uvāca |
rathā viṃśatisāhasrās tathaiṣām anuyāyinaḥ |
Sañjaya sprach: «Es waren zwanzigtausend Streitwagen, dazu ihre Gefolgsleute. Jene Krieger—gewaltige Bogenschützen mit großen, stiergleichen Augen—standen ganz vorn an der Front des Heeres und verliehen ihm Glanz. O König, den Rücken Bhīṣmas sicherten deine Söhne und ihre Verbündeten—Duḥśāsana, Durviṣaha, Durmukha, Duḥsaha, Viviṃśati, Citrasena, der große Wagenkämpfer Vikarṇa, Satyavrata, Purumitra, Jaya, Bhūriśravas, Śala—und die zwanzigtausend Wagenkrieger, die ihnen folgten.»
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya-duty expressed as disciplined protection of one’s commander: valor is shown not only in attack but in guarding the vulnerable rear, emphasizing loyalty, organization, and responsibility within warfare.
Sañjaya reports to the king the Kaurava deployment: a large chariot force stands at the army’s front, while Bhīṣma’s rear is protected by Dhṛtarāṣṭra’s sons and named allies, indicating a structured battle formation around Bhīṣma’s command.