Shloka 37
भीष्मसेनासंनिवेशः — Bhīṣma’s Mobilization, Omens, and the Kaurava Array
गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन सम्मितौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रती,इसी प्रकार श्रेष्ठ गजराजपर आरूढ़ हो राजा भगदत्त भी वज्रधारी इन्द्रके समान अपने तेजसे उद्दीप्त हो युद्धके लिये आगे बढ़ गये थे। अवन्तिदेशके राजकुमार विन्द और अनुविन्द भी भगदत्तके समान ही तेजस्वी थे। वे दोनों भाई हाथीकी पीठपर बैठकर केतुमानके पीछे-पीछे चल रहे थे
gajaskandhagatāv āstāṃ bhagadattena sammitau | vindānuvindāv āvantyau ketumantam anuvratī ||
Sañjaya sprach: Auf den Schultern mächtiger Elefanten ritten Vindā und Anuvindā aus Avanti—Bhagadatta an Tapferkeit ebenbürtig—zur Schlacht vor und folgten Ketumān auf dem Fuße. Die Szene zeigt, wie Könige und Prinzen, durch Bündnistreue und kriegerische Pflicht gebunden, in geordneten Reihen dem Krieg entgegenziehen, und wie sich ihr persönlicher Mut in loyaler Gefolgschaft zum Kurs ihres Anführers offenbart.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣatriya ethos in wartime: personal prowess is joined to disciplined allegiance. Valor is shown not only by strength (elephant-mounted advance) but also by orderly following of one’s commander, reflecting duty-bound participation in the larger formation.
Sañjaya describes battlefield movement: Vindā and Anuvindā, princes of Avanti, ride elephants and proceed to war. They are said to be comparable to Bhagadatta in might and are depicted as following behind Ketumān in the advancing ranks.