Shloka 24
Adhyāya 104 — Śikhaṇḍin-puraskāraḥ (Śikhaṇḍin as Vanguard) and Bhīṣma’s Counter-Advance
नाभिमन्युमपश्यन्त नैव स्वान् न परान् रणे । महीपते! तब वे समस्त पाण्डव सैनिक अन्धकारसे आच्छादित हो गये। अत: न तो रणक्षेत्रमें अभिमन्युको देख पाते थे और न अपने तथा शत्रुपक्षके सैनिकोंको ही ।। अभिमन्युश्व तद् दृष्टवा घोररूपं महत्तम:,यह भयंकर एवं महान् अन्धकार देखकर कुरु-कुलको आनन्दित करनेवाले अभिमन्युने अत्यन्त उग्र भास्करास्त्रको प्रकट किया। राजन्! इससे सम्पूर्ण जगतमें प्रकाश छा गया
sañjaya uvāca | nābhimanyum apaśyanta naiva svān na parān raṇe | mahīpate! tataḥ te samastāḥ pāṇḍava-sainikā andhakārasenācchāditā abhavan | ataḥ na raṇakṣetre ’bhimanyum apaśyanta, na ca svān parān vā sainikān | abhimanyuś ca tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahattamaṃ, taṃ bhayaṅkaraṃ mahān andhakāraṃ dṛṣṭvā kurukulānandanaḥ abhimanyuḥ atyanta-ugraṃ bhāskarāstraṃ prāduracakāra | rājan! tena samasta-jagate prakāśaḥ samacchāyata |
Sañjaya sprach: Sie konnten Abhimanyu nicht sehen—weder die Ihren noch die Feinde—im Kampf. O König, da wurde das ganze Heer der Pāṇḍava von Dunkelheit bedeckt; daher sahen sie auf dem Schlachtfeld weder Abhimanyu noch die Krieger irgendeiner Seite. Als Abhimanyu, die Freude des Kuru-Geschlechts, diese gewaltige und schreckliche Finsternis erblickte, offenbarte er die überaus furchtbare Waffe Bhāskara-astra. O König, durch sie breitete sich Licht über die ganze Welt aus.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even in the chaos of war, clarity (prakāśa) is portrayed as a decisive power: when confusion and fear obscure right action, disciplined capability and presence of mind restore order. The episode also reflects the epic’s ethical tension—extraordinary force (astra) is used not for cruelty here, but to remove disabling darkness and re-establish discernment on the battlefield.
A sudden, immense darkness envelops the battlefield so that neither Abhimanyu nor the troops on either side can be seen. Abhimanyu, recognizing the danger of confusion, reveals the Bhāskarāstra, a sun-like weapon, and its radiance spreads everywhere, dispelling the darkness and making the combatants visible again.