Previous Verse

Shloka 15

Bhārata-varṣa-varṇana

Description of Bhārata: Mountains, Rivers, and Janapadas

संक्षेपो वर्तते राजन्‌ द्वापरेडस्मिन्‌ नराधिप । गुणोत्तरं हैमवतं हरिवर्ष तत: परम्‌,नरेश्वर! इस द्वापरमें भी गुणोंकी न्यूनता होती है। भारतवर्षकी अपेक्षा हैमवत तथा हरिवर्षमें उत्तरोत्तर अधिक गुण हैं

saṅkṣepo vartate rājan dvāpare ’smin narādhipa | guṇottaraṃ haimavataṃ harivarṣa tataḥ param, nareśvara ||

Sañjaya sagte: O König, Herr der Menschen, in diesem Dvāpara-Zeitalter gibt es einen allgemeinen Niedergang: Die Qualitäten werden kürzer und geringer. Im Vergleich zu Bhārata-varṣa besitzen die Region Haimavata (das Himalaya-Gebiet) und darüber hinaus Harivarṣa eine stufenweise höhere Vortrefflichkeit.

संक्षेपःdiminution, decrease
संक्षेपः:
Karta
TypeNoun
Rootसंक्षेप
FormMasculine, Nominative, Singular
वर्ततेexists, prevails
वर्तते:
TypeVerb
Rootवृत् (वर्तते)
FormPresent, Third, Singular, Atmanepada
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular
द्वापरेin the Dvapara (age)
द्वापरे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootद्वापर
FormMasculine, Locative, Singular
अस्मिन्in this
अस्मिन्:
Adhikarana
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Locative, Singular
नराधिपO lord of men (king)
नराधिप:
TypeNoun
Rootनराधिप
FormMasculine, Vocative, Singular
गुण-उत्तरम्having superior qualities, better in qualities
गुण-उत्तरम्:
Karta
TypeAdjective
Rootगुणोत्तर
FormNeuter, Nominative, Singular
हैमवतंthe Haimavata region (Himalayan land)
हैमवतं:
Karta
TypeNoun
Rootहैमवत
FormNeuter, Nominative, Singular
हरिवर्षम्Harivarsha (a region)
हरिवर्षम्:
Karta
TypeNoun
Rootहरिवर्ष
FormNeuter, Nominative, Singular
ततःthereafter; beyond that
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
परम्further; beyond
परम्:
TypeIndeclinable
Rootपर
नरेश्वरO lord of men (king)
नरेश्वर:
TypeNoun
Rootनरेश्वर
FormMasculine, Vocative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
K
King (Dhṛtarāṣṭra, implied by address)
D
Dvāpara-yuga
B
Bhārata-varṣa
H
Haimavata (Himālayan region)
H
Harivarṣa

Educational Q&A

The verse highlights yuga-based moral contraction: in Dvāpara there is a general diminution of human excellence, and it frames virtue as varying by region, with certain lands described as possessing progressively higher qualities than Bhārata-varṣa.

Sañjaya addresses the king and, in the course of describing the world-order and conditions of the age, remarks that Dvāpara is marked by decline and then compares the relative excellence of regions—Bhārata-varṣa, the Himālayan tract (Haimavata), and Harivarṣa beyond.