Shloka 1
Brahmopadeśa: Adhipatitva-kathana, Dharma-lakṣaṇa, and Kṣetra–Kṣetrajña Viveka
Book 14, Chapter 43
>> ह््न हि कमी त्रिचत्वारिशो<् ध्याय: चराचर प्राणियोंके अधिपतियोंका, धर्म आदिके लक्षणोंका और विषयोंकी अनुभूतिके साधनोंका वर्णन तथा क्षेत्रज्ञकी विलक्षणता ब्रह्मोवाच मनुष्याणां तु राजन्य: क्षत्रियो मध्यमो गुण: । कुण्जरो वाहनानां च सिंहश्लारण्यवासिनाम्,ब्रह्माजीनी कहा--महर्षियो! मनुष्योंका राजा तो रजोगुणसे युक्त क्षत्रिय है। सवारियोंमें हाथी, बनवासियोंमें सिंह, समस्त पशुओंमें भेड़ और बिलमें रहनेवालोंमें सर्प, गौओंमें बैल एवं स्त्रियोंमें पुरुष प्रधान है
brahmovāca | manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ | kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām ||
Brahmā sprach: „O große ṛṣi! Unter den Menschen ist der herrschende Stand—der Kṣatriya—vor allem durch die Qualität rajas gekennzeichnet, den Drang zu handeln und zu regieren. Unter Reittieren und Beförderungsmitteln ist der Elefant der Erste; und unter den Bewohnern der Wildnis ist der Löwe der Vornehmste.“
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse correlates social function with innate temperament: the Kṣatriya, tasked with rule and protection, is marked by rajas—the energetic, assertive guṇa. It also illustrates a broader principle that each domain has a natural ‘foremost’ exemplar, suggesting an ordered cosmos where excellence is context-specific and tied to dharma.
A didactic discourse is underway in which Brahmā speaks, describing characteristics of beings and their governing principles. This verse begins a set of comparisons: it identifies the Kṣatriya’s dominant guṇa and names the elephant and lion as preeminent within their respective categories.