Shloka 23
Adhyāya 39 — त्रिगुणविवेकः (Discrimination of the Three Guṇas) and Avyakta-Doctrine
तमो व्यक्त शिवं धाम रजो योनि: सनातन: । प्रकृतिर्विकार: प्रलय: प्रधानं प्रभवाप्ययौ,प्रकृतिको तम, व्यकत, शिव, धाम, रज, योनि, सनातन, प्रकृति, विकार, प्रलय, प्रधान प्रभव, अप्यय, अनुद्रिक्त, अनून, अकम्प, अचल, ध्रुव, सत, असत्ू, अव्यक्त और त्रिगुणात्मक कहते हैं। अध्यात्मतत्त्वका चिन्तन करनेवाले लोगोंको इन नामोंका ज्ञान प्राप्त करना चाहिये
tamo vyaktaṁ śivaṁ dhāma rajo yoniḥ sanātanaḥ | prakṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṁ prabhavāpyayau ||
Vāyu-deva sprach: „Jenes höchste Prinzip wird mit vielen Namen bezeichnet: als Dunkelheit (tamas), als das Manifestierte (vyakta), als das Heilvolle (śiva), als die Wohnstatt (dhāma); als Leidenschaft und Antrieb (rajas), als der ewige Schoß oder Ursprung (yoniḥ sanātanaḥ); als Natur (prakṛti), als Wandlung (vikāra), als Auflösung (pralaya), als Urgrund (pradhāna) und als Ursprung wie auch Rückkehr (prabhava und apyaya). Wer die Wahrheit des Selbst betrachtet, soll diese Benennungen lernen und erkennen.“
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the ultimate principle underlying the cosmos is described through multiple doctrinal names—guṇas (tamas, rajas), cosmological states (vyakta), and Sāṅkhya categories (prakṛti, pradhāna, vikāra, pralaya, prabhava, apyaya). A seeker of adhyātma should understand these terms to discern the one reality spoken of in many ways.
Vāyudeva is instructing the listener by listing authoritative names and categories used by contemplatives and philosophers to describe the cosmic principle of manifestation and dissolution, guiding the audience toward disciplined understanding of spiritual terminology.