Shloka 13
Bhāgīrathī-tīra-śauca, Kurukṣetra-gamana, and Śatayūpa-āśrama-dīkṣā (गङ्गातीरशौच–कुरुक्षेत्रगमन–शतयूपाश्रमदीक्षा)
इयं च माता ज्येष्ठा मे शीतवाताध्वकर्शिता । घोरेण तपसा युक्ता देवी कच्चिन्न शोचति,ये मेरी बड़ी माता गान्धारीदेवी सर्दी, हवा और रास्ता चलनेके परिश्रमसे कष्ट पाकर अत्यन्त दुबली हो गयी हैं घोर तपस्यामें लगी हुई हैं। ये देवी युद्धमें मारे गये अपने क्षत्रिय- धर्मपरायण महापराक्रमी पुत्रोंक लिये कभी शोक तो नहीं करतीं? और हम अपराधियोंका कभी कोई अनिष्ट तो नहीं सोचती हैं?
iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me śītavātādhvakārśitā | ghoreṇa tapasā yuktā devī kaccin na śocati ||
Yudhiṣṭhira sprach: «Und dies ist meine älteste Mutter—vom Frost, vom Wind und von der Mühsal des Weges zermürbt—bis zur äußersten Abzehrung, und sie übt strenge Askese. Trauert diese edle Frau noch um ihre Söhne, mächtig an Tapferkeit und standhaft im Dharma der Kṣatriyas, die im Krieg gefallen sind? Und hegt sie jemals üblen Willen gegen uns, die Schuldigen?»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical aftermath of war: even victors remain burdened by remorse and fear of the bereaved’s grief or resentment. It points to the need for compassion, accountability, and the hope for forgiveness, while also portraying tapas as a response to unbearable loss.
In Āśramavāsika Parva, the royal elders have withdrawn to the forest. Yudhiṣṭhira observes Gāndhārī’s frailty from hardship and ascetic life and anxiously asks whether she still mourns her sons killed in the war and whether she wishes harm upon the Pāṇḍavas, whom he calls offenders.