Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:,६४ ईशानः-सर्वभूतोंके नियन्ता, ६५ प्राणद:-सबके प्राणदाता, ६६ प्राण:- प्राणस्वरूप, ६७ ज्येक्ठ:-सबके कारण होनेसे सबसे बड़े, ६८ श्रेष्ठ:-सबमें उत्कृष्ट होनेसे परम श्रेष्ठ, ६९ प्रजापति:- ईश्वररूपसे सारी प्रजाओंके स्वामी, ७० हिरण्यगर्भ:- ब्रह्माण्डरूप हिरण्यमय अण्डके भीतर ब्रह्मारूपसे व्याप्त होनेवाले, ७१ भूगर्भ:-पृथ्वीको गर्भमें रखनेवाले, ७२ माधव:-लक्ष्मीके पति, ७३ मधुसूदन:-मधुनामक दैत्यको मारनेवाले
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
Bhīṣma sprach: Er ist Īśāna, der souveräne Herrscher über alle Wesen; der Spender des Lebensatems und der Lebensatem selbst. Als erste Ursache ist er der Älteste, und als höchste Vollkommenheit der Beste. Er ist Prajāpati, der Herr der Geschöpfe. Er ist Hiraṇyagarbha, der das goldene Weltenei als Ursprung der Schöpfung durchdringt; und Bhūgarbha, der die Erde in seinem Schoß trägt. Er ist Mādhava, Gemahl Lakṣmīs, und Madhusūdana, der Bezwinger des Dämons Madhu.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.