Shloka 103
अर्णुर्बृहत्कृश: स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् । अधृतः स्वधृत: स्वास्य: प्राग्वंशो वंशवर्धन:,८३५ अणुः-अत्यन्त सूक्ष्म, ८३६ बृहत्ू-सबसे बड़े, ८३७ कृश:-अत्यन्त पतले और हलके, ८३८ स्थूल:-अत्यन्त मोटे और भारी, ८३९ गुणभृत्-समस्त गुणोंको धारण करनेवाले, ८४० निर्गुण:-सत्त्व, रज और तम--इन तीनों गुणोंसे अतीत, ८४१ महान्-गुण, प्रभाव, ऐश्वर्य और ज्ञान आदिकी अतिशयताके कारण परम महत्त्वसम्पन्न, ८४२ अधृतः- जिनको कोई भी धारण नहीं कर सकता-ऐसे निराधार, ८४३ स्वधृत:-अपने-आपसे धारित यानी अपनी ही महिमामें स्थित, ८४४ स्वास्य:-सुन्दर मुखवाले, ८४५ प्राग्वंश:- जिनसे समस्त वंश-परम्परा आरम्भ हुई है--ऐसे समस्त पूर्वजोंके भी पूर्वज आदिपुरुष, ८४६ वंशवर्धन:-जगत्-प्रपंचरूप वंशको और यादव वंशको बढ़ानेवाले
aṇur bṛhatkṛśaḥ sthūlo guṇabhṛn nirguṇo mahān | adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṁśo vaṁśavardhanaḥ ||
Bhīṣma sprach: Er ist feiner als das Feinste und zugleich der Weiteste; überaus schlank und leicht, und doch von ungeheurer Substanz. Er trägt alle Eigenschaften und übersteigt dennoch die drei Guṇas; groß durch unvergleichliche Macht, Majestät und Erkenntnis. Von nichts getragen, trägt er sich selbst; strahlend, von schönem Antlitz. Er ist der uranfängliche Ahnherr vor allen Ahnen und der Mehrer der Geschlechter: Er entfaltet die Folge der Welt und wahrt die Kontinuität der Dynastien.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a theological paradox: the Supreme both pervades the realm of qualities (as their bearer) and yet transcends them (nirguṇa). He is simultaneously subtle and vast, unsupported by anything yet self-established—teaching that ultimate reality is not limited by ordinary categories and is the ground of cosmic order and lineage.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on dharma and praise of the Supreme. Here he recites epithets describing the Lord’s nature—cosmic, ethical, and metaphysical—within the broader devotional and didactic discourse.