Shloka 48
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(क्षत्रियास्तु ततो देवि द्विजानां पालने स्मृता: । यदि न क्षत्रियो लोके जगत् स्यादधरोत्तरम् ।। रक्षणात् क्षत्रियरेव जगद् भवति शाश्वतम् । देवि! क्षत्रिय ब्राह्मणोंके पालनमें तत्पर रहते हैं। यदि संसारमें क्षत्रिय न होता तो इस जगत्में भारी उलट-फेर या विप्लव मच जाता क्षत्रियोंद्वारा रक्षा होनेसे ही यह जगत् सदा टिका रहता है ।। सम्यग्गुणहितो धर्मों धर्म: पौरहितक्रिया । व्यवहारस्थितिर्नित्यं गुणयुक्तो महीपति: ।।) उत्तम गुणोंका सम्पादन और पुरवासियोंका हितसाधन उसके लिये धर्म है। गुणवान् राजा सदा न्याययुक्त व्यवहारमें स्थित रहे ।। प्रजा: पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिप: । तस्य धर्मार्जिता लोका: प्रजापालनसंचिता:,जो राजा धर्मपूर्वक प्रजाका पालन करता है, उसे उसके प्रजापालनरूपी धर्मके प्रभावसे उत्तम लोक प्राप्त होते हैं
kṣatriyās tu tato devi dvijānāṃ pālane smṛtāḥ | yadi na kṣatriyo loke jagat syād adharottaram || rakṣaṇāt kṣatriyair eva jagad bhavati śāśvatam || samyag guṇahito dharmo dharmaḥ paurahitakriyā | vyavahārasthitir nityaṃ guṇayukto mahīpatiḥ || prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ | tasya dharmārjitā lokāḥ prajā-pālana-saṃcitāḥ ||
Mahādeva sprach: „Darum, o Göttin, gelten die Kṣatriyas als jene, die sich dem Schutz der Zweimalgeborenen widmen. Gäbe es in der Welt keinen Kṣatriya, würde die Ordnung der Welt umgestürzt und ins Chaos gestürzt. Durch den Schutz der Kṣatriyas allein besteht diese Welt fortwährend. Für einen König besteht Dharma in der rechten Pflege edler Eigenschaften und in Handlungen, die das Wohl der Stadtbewohner sichern; ein tugendhafter Herrscher soll stets in gerechtem und gesetzmäßigem Verhalten gegründet sein. Der menschliche Souverän, der seine Untertanen gemäß dem Dharma schützt, erlangt erhabene Welten — durch Dharma gewonnen und durch das Verdienst des Schutzes des Volkes angesammelt.“
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The passage defines rājadharma: the Kṣatriya’s essential role is protection—especially safeguarding the social-religious order represented by the twice-born—and the king’s dharma is to cultivate virtues, act for public welfare, and uphold just legal conduct; such protection yields spiritual merit and higher realms.
Śrī Mahādeva addresses Devī, explaining why Kṣatriyas are indispensable to the stability of the world and then specifying what counts as dharma for a ruler: welfare-oriented action, virtue, and consistent justice in public dealings, culminating in the reward gained by a king who protects his subjects righteously.