Shloka 108
Anuśāsana-parva Adhyāya 112: Dharma as the sole companion; karmic witnesses; rebirth sequences
Bṛhaspati–Yudhiṣṭhira Saṃvāda
जैसे क्रियाहीन बल अथवा बलरहित क्रिया इस जगतूमें कार्यका साधन नहीं कर सकती। बल और क्रिया दोनोंके संयुक्त होनेपर ही कार्यकी सिद्धि होती है, इसी प्रकार शरीरशुद्धि और तीर्थशुद्धिसे युक्त पुरुष ही पवित्र होकर परमात्मप्राप्तिरूप सिद्धि प्राप्त करता है। अतः दोनों प्रकारकी शुद्धि ही उत्तम मानी गयी है ।।
bhīṣma uvāca | yathā kriyāhīnaṃ balaṃ athavā balarahitā kriyā asmin jagati kāryasya sādhanaṃ na kartum arhati | bala-kriyayoḥ saṃyoge sati eva kārya-siddhir bhavati | evam eva śarīra-śuddhi-tīrtha-śuddhibhyāṃ yuktaḥ puruṣaḥ pavitraḥ san paramātma-prāpti-rūpāṃ siddhiṃ prāpnoti | ataḥ ubhaya-vidhā śuddhiḥ uttamā matā || iti śrīmahābhārate anuśāsana-parvaṇi dāna-dharma-parvaṇi śaucānupṛcchā nāma aṣṭādhika-śatatamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
Bhīṣma sprach: So wie Kraft ohne Handeln oder Handeln ohne Kraft in dieser Welt nichts zu vollbringen vermag und Erfolg nur aus ihrer Vereinigung entsteht, so wird auch nur derjenige wahrhaft gereinigt und erlangt die Vollendung — die Verwirklichung des höchsten Selbst —, der sowohl körperliche Reinheit als auch die Reinheit besitzt, die man an heiligen Stätten (tīrtha) gewinnt. Darum gilt Reinheit in beiderlei Gestalt als die beste. So endet im Mahābhārata, in der Anuśāsana-Parva, im Abschnitt Dāna-dharma, das Kapitel „Erkundigung nach der Reinheit“, das hundertachte.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Purification is complete only when inner/outer discipline (bodily purity and right conduct) is joined with sanctifying religious practice (tīrtha-related purity); like strength and action, each alone is insufficient, but together they lead to true success—here, the attainment of the Supreme Self.
Bhishma concludes his instruction on śauca (purity) by giving an analogy (strength and action) to emphasize the need for two complementary forms of purity, and the chapter colophon marks the end of the ‘Inquiry into Purity’ within the Dana-Dharma section of the Anushasana Parva.