Shloka 19
उपवासविधि-प्रश्नः
Inquiry into the Discipline of Fasting
आचार्यशास्ता या जाति: सा सत्या साजरामरा | भारत! पिता और माता केवल शरीरकी सृष्टि करते हैं, किंतु आचार्यके उपदेशसे जो ज्ञानरूप नवीन जीवन प्राप्त होता है, वह सत्य, अजर और अमर है ।।
ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā | bhārata! pitā ca mātā ca kevalaṁ śarīrasṛṣṭiṁ kurutaḥ, kintu ācāryopadeśena yo jñānarūpaḥ navīnaḥ jīvanaḥ prāpyate sa satyaḥ ajaraḥ amaraś ca || jyeṣṭhā mātusamā cāpi bhaginī bharatarṣabha ||
Bhīṣma sprach: „O Bhārata, die Geburt, die durch die Führung des Lehrers (ācārya) geschieht, ist die wahre Geburt — ohne Altern und ohne Tod. Vater und Mutter bringen nur den Leib hervor; doch durch die Unterweisung des Präzeptors erlangt man ein neues Leben in Gestalt des Wissens, und dieses Leben ist wahr, jenseits von Verfall und jenseits des Todes. Auch die ältere Schwester ist der Mutter gleich zu achten, o Stier unter den Bhāratas.“
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma teaches that parents generate the physical body, but the teacher (ācārya) grants a higher ‘birth’ through instruction—awakening a life of knowledge that is called true, unaging, and deathless. He also reinforces family ethics by stating that an elder sister deserves the same reverence as one’s mother.
In the Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma—especially duties of respect and proper conduct. Here he contrasts bodily birth with spiritual-intellectual rebirth through a guru’s teaching, and then adds a rule of reverence within the household: treat the elder sister as mother.