Shloka 2

कल्माषपाद-शाप-कारणम्

Cause of Kalmāṣapāda’s Niyoga under a Curse

Devanagari script

अन्वेषमाण: सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम्‌ | अमात्य: सानुयात्रश्न तं ददर्श महावने,इधर उनके मन्त्री सेना और अनुचरोंको साथ लिये उन श्रेष्ठ नरेशको खोजते हुए आ रहे थे। उस महान्‌ वनमें पहुँचकर मन्त्रीने राजाको देखा

Transliteration

anveṣamāṇaḥ sabalas taṃ rājānaṃ nṛpottamam | amātyaḥ sānuyātraś ca taṃ dadarśa mahāvane ||

Translation

Auf der Suche nach jenem besten der Könige gelangte der Minister, begleitet von Truppen und Gefolge, in den großen Wald und erblickte ihn dort.

Word by Word

• अन्वेषमाणः: searching
• अन्वेषमाणः: Karta
• Type: Verb
• Root: अन्वेष् (धातु)
• Form: शतृ (वर्तमान कृदन्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सबलः: with forces/with strength
• सबलः: Karta
• Type: Adjective
• Root: सबल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तम्: him/that
• तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• राजानम्: king
• राजानम्: Karma
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• नृपोत्तमम्: best of kings
• नृपोत्तमम्: Karma
• Type: Noun
• Root: नृपोत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अमात्यः: minister
• अमात्यः: Karta
• Type: Noun
• Root: अमात्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सानुयात्रः: with attendants/followers
• सानुयात्रः: Karta
• Type: Adjective
• Root: सानुयात्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तम्: him
• तम्: Karma
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ददर्श: saw
• ददर्श: Karta
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (परस्मैपद, परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन

• महावने: in the great forest
• महावने: Adhikarana
• Type: Noun
• Root: महावन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

Speaker

गन्धर्व उवाच

Characters & Entities

• गन्धर्व (speaker)
• राजा (nṛpa/nṛpottama)
• अमात्य (minister)
• महावन (great forest)
• सेना/बल (troops)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse highlights dharma in governance: ministers and retainers must act with vigilance and loyalty, safeguarding the king and the realm by actively seeking the missing ruler rather than remaining passive.

What is happening in the narrative?

A minister, accompanied by troops and attendants, searches for the foremost king and finally sees him in a great forest.