Shloka 77
Adhyāya 123 — Droṇa’s Pedagogy: Arjuna’s Preeminence, Ekalavya’s Self-Training, and the Bhāsa-Lakṣya Trial
नातश्षतुर्थ प्रसवमापत्स्वपि वदन्त्युत । अतः: परं स्वैरिणी स्थाद् बन्धकी पञ्चमे भवेत्,“आर्यपुत्र! आपत्तिकालमें भी तीनसे अधिक चौथी संतान उत्पन्न करनेकी आज्ञा शास्त्रोंने नहीं दी है। इस विधिके द्वारा तीनसे अधिक चौथी संतान चाहनेवाली स्त्री स्वैरिणी होती है और पाँचवें पुत्रके उत्पन्न होनेपर तो वह कुलटा समझी जाती है
Vaiśampāyana uvāca | nātaś caturtha-prasavam āpatsu api vadanty uta | ataḥ paraṁ svairiṇī syād bandhakī pañcame bhavet ||
Vaiśampāyana sprach: «O Āryaputra! Selbst in Zeiten der Not billigen die Śāstra nicht, über das erlaubte Maß hinaus ein viertes Kind zu zeugen. Darum gilt eine Frau, die über diese Grenze hinaus Nachkommenschaft begehrt, als ‘svairiṇī’—eine, die nach eigenem Willen handelt, ohne Zügel; und bei der Geburt eines fünften Kindes wird sie als ‘bandhakī’ angesehen, als Frau von üblem Ruf.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse asserts that dharma-śāstra places limits on procreation and that even in hardship (āpatsu) one should not transgress prescribed boundaries; exceeding them is framed as a moral and social lapse.
Vaiśampāyana, as narrator, cites a normative śāstric rule: seeking offspring beyond the allowed number is censured, with escalating labels (‘svairiṇī’, then ‘bandhakī’) used to mark increasing transgression.