Shloka 15
धृतराष्ट्रपुत्रनामावलिः (Roster of Dhṛtarāṣṭra’s Children) / Names of the Kauravas in Order
अणीमाण्डव्यने कहा--धर्मशास्त्रके अनुसार जन्मसे लेकर बारह वर्षकी आयुतक बालक जो कुछ भी करेगा, उसमें अधर्म नहीं होगा; क्योंकि उस समयतक बालकको धर्मशास्त्रके आदेशका ज्ञान नहीं हो सकेगा ।। अल्पे5पराधेडपि महान् मम दण्डस्त्वया कृत: । गरीयान् ब्राह्मणवध: सर्वभूतवधादपि,धर्मराज! तुमने थोड़े-से अपराधके लिये मुझे बहुत बड़ा दण्ड दिया है। ब्राह्मणका वध सम्पूर्ण प्राणियोंके वधसे भी अधिक भयंकर है
Aṇīmāṇḍavya uvāca— dharmaśāstrānusāreṇa janmato dvādaśavarṣāyutakaḥ bālakaḥ yad yat kariṣyati, tasmin adharmo na bhavati; yāvat tāvat tasya dharmaśāstrājñā na sambhavati. alpe 'parādhe 'pi mahān mama daṇḍas tvayā kṛtaḥ. garīyān brāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhād api, dharmarāja!
Aṇīmāṇḍavya sprach: „Nach den Dharmaśāstras gilt, was ein Kind von der Geburt bis zum zwölften Lebensjahr tut, nicht als adharma, denn bis dahin kann es die Gebote des heiligen Gesetzes nicht wirklich kennen. Und doch hast du mir für ein geringes Vergehen eine übergroße Strafe auferlegt. O Dharmarāja, einen Brāhmaṇa zu töten ist schwerer — furchtbarer — als alle Lebewesen zu töten.“
अणीमाण्डग्य उवाच
Educational Q&A
The verse argues proportional justice and moral culpability: a child lacking knowledge of dharma is not held fully blameworthy, and punishment must match the offence. It also underscores the traditional view that harming a brāhmaṇa is an exceptionally grave transgression.
Sage Aṇīmāṇḍavya confronts Dharmarāja (Yama) for imposing an excessive penalty for a minor fault, citing Dharmaśāstra principles about a child’s non-culpability and the extreme gravity of brāhmaṇa-killing.