Shloka 49

Purusha-Strī-Lakṣaṇa (Samudrika-śāstra): Marks of Kingship, Wealth, Longevity, and Conduct

शङ्खातपत्रशिविकागजपद्मोपमा नृपे / कुम्भाङ्कुशपताकाभा मृणालाभा निधीश्वरे

śaṅkhātapatraśivikāgajapadmopamā nṛpe / kumbhāṅkuśapatākābhā mṛṇālābhā nidhīśvare

O König, diese Zeichen werden der heiligen Muschel (Śaṅkha), dem königlichen Schirm, der Sänfte, dem Elefanten und dem Lotos gleichgesetzt. Für den Herrn des Reichtums (Kubera) gleichen sie einem Krug (Kumbha), einem Elefantenhaken (Aṅkuśa) und einem Banner; für andere erscheinen sie wie der Lotosstängel.

शङ्खconch
शङ्ख:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootशङ्ख (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग (compound-member)
आतपत्रparasol
आतपत्र:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootआतपत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
शिविकाpalanquin
शिविका:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootशिविका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग
गजelephant
गज:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootगज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
पद्मlotus
पद्म:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootपद्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
उपमाhaving resemblance (to conch, parasol, palanquin, elephant, lotus)
उपमा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउपमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—शङ्ख-आतपत्र-शिविका-गज-पद्म-उपमा (बहुपद-तत्पुरुषः), ‘उपमा’ = ‘सदृशी’
नृपेin the king (i.e., for a king)
नृपे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; सम्बोधनार्थे/अधिकरणे (context: ‘in/for the king’)
कुम्भpot
कुम्भ:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootकुम्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
अङ्कुशgoad
अङ्कुश:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootअङ्कुश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
पताकाbanner
पताका:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootपताका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग
आभाhaving the appearance of pot, goad, banner
आभा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—कुम्भ-अङ्कुश-पताका-आभा (बहुपद-तत्पुरुषः), ‘आभा’ = ‘सदृशी/प्रकाशरूपा’
मृणालlotus-stalk/fibre
मृणाल:
Visheshana (Qualifier/विशेषण-अङ्ग)
TypeNoun
Rootमृणाल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासाङ्ग
आभाhaving the appearance of lotus-stalk
आभा:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—मृणाल-आभा (तत्पुरुषः)
निधीश्वरेin the lord of treasures (i.e., wealthy ruler)
निधीश्वरे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootनिधीश्वर (प्रातिपदिक: निधि+ईश्वर)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; समासः—निधि-ईश्वर (षष्ठी-तत्पुरुषः)

Lord Viṣṇu (teaching, in dialogue with Garuḍa)

Concept: Auspicious bodily/hand marks signify karmic fruition and social-lakṣaṇa (status, wealth, honor).

Vedantic Theme: Karma-phala and prārabdha shaping embodied indicators; the world read as a field of signs (nimitta) without denying higher Self.

Application: Use the described symbols as interpretive cues in traditional lakṣaṇa-reading to infer tendencies toward wealth/authority and to encourage dharmic conduct that supports auspicious outcomes.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.65.50-53 (continuation of lakṣaṇa/rekhā-phala)

K
Kubera (Nidhīśvara)
K
King (nṛpa)

FAQs

This verse treats certain emblem-like forms (conch, parasol, lotus, banner, etc.) as indicators of auspiciousness and fortune, linking visible signs with accumulated merit and divine favor.

Indirectly: by associating auspicious marks with prosperity and elevated status (e.g., Kubera’s domain), it implies that one’s karmic merit shapes future experiences and stations after death and rebirth.

Focus on dharmic living and meritorious acts (charity, truthfulness, restraint, devotion), understanding that the Purāṇa frames external fortune as rooted in inner conduct and karma.