Shloka 52

Treatment of Nāḍī-vraṇa, Bhagandara, Upadaṃśa, Fractures, Kuṣṭha/Śvitra, Āmlapitta, ENT–Eye Disorders, and Bleeding Conditions

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी / सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये

pañcamūliśṛtaṃ kṣīraṃ syāccitrakaharītakī / sarpirguḍaḥ ṣaḍaṅgaścayūṣaḥ pīnasaśāntaye

Milch, mit pañcamūla (den fünf Wurzeln) gekocht, ist heilsam; ebenso chitraka mit harītakī; Ghee mit Jaggery sowie ein aus ṣaḍ-aṅga (sechs Bestandteilen) bereitetes Dekokt—dies alles wird verordnet, um pīnasa (chronischen Nasenkatarrh) zu besänftigen.

पञ्चfive
पञ्च:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)
मूलिroots (group of root-drugs)
मूलि:
None
TypeNoun
Rootमूलि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)
पञ्चमूलिthe five-root group (pañcamūla)
पञ्चमूलि:
None
TypeNoun
Rootपञ्च + मूलि (प्रातिपदिक-समूह)
Formद्विगुसमास; स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपदसमूह)
शृतम्boiled
शृतम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootश्रि/श्रु (धातु ‘श्रि/श्रु’?; here शृ ‘to cook/boil’) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (past participle) शृ (धातु) → शृत; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (क्षीरम्)
पञ्चमूलिशृतम्boiled with pañcamūla
पञ्चमूलिशृतम्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चमूलि + शृत (कृदन्त)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘पञ्चमूल्या शृतम्’
क्षीरम्milk
क्षीरम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
स्यात्should be
स्यात्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
चित्रकplumbago (citraka)
चित्रक:
None
TypeNoun
Rootचित्रक (प्रातिपदिक)
Formसमासाङ्ग (पूर्वपद)
हरीतकीharītakī (chebulic myrobalan)
हरीतकी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootहरीतकी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
चित्रकहरीतकीharītakī prepared with citraka
चित्रकहरीतकी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचित्रक + हरीतकी (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुषसमास (सम्बन्ध/उपयोग); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘चित्रकेण (युक्ता) हरीतकी’
सर्पिःghee
सर्पिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्पिस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; (visarga before g)
गुडःjaggery
गुडः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
सर्पिर्गुडःghee and jaggery
सर्पिर्गुडः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्पिस् + गुड (प्रातिपदिक-समूह)
Formइतरेतर-द्वन्द्व; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (समाहार/एकवचनप्रयोग)
षड्six
षड्:
Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootषट् (संख्या-प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)
अङ्गःparts/ingredients
अङ्गः:
None
TypeNoun
Rootअङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)
षडङ्गःsix-ingredient (preparation)
षडङ्गः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootषट् + अङ्ग (प्रातिपदिक-समूह)
Formद्विगुसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
and
:
None
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
यूषःbroth/soup
यूषः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयूष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
पीनसcoryza/rhinitis
पीनस:
None
TypeNoun
Rootपीनस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)
शान्तयेfor pacification
शान्तये:
Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootशान्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; सम्प्रदान (purpose)
पीनसशान्तयेfor relief of rhinitis
पीनसशान्तये:
Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootपीनस + शान्ति (प्रातिपदिक-समूह)
Formतत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; ‘पीनसस्य शान्तये’

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Balance through appropriate combinations—nourishing carriers (milk, ghee) with pungent/digestive herbs to restore function.

Vedantic Theme: Harmony (samatva) in embodied life; maintaining the instrument for higher aims.

Application: For chronic rhinitis/catarrh, use milk boiled with pañcamūla; consider chitraka-haritaki, ghee-jaggery, and a six-ingredient decoction as prescribed in the tradition.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.171 (pratishyaya/pinasa remedies; pañcamūla usage)

V
Vishnu
G
Garuda

FAQs

It lists panchamula-boiled milk, chitraka with haritaki, ghee with jaggery, and a six-ingredient decoction/soup as measures to pacify pīnasa.

The verse functions like a compact medical note: it enumerates alternative or complementary formulations traditionally chosen according to constitution, severity, and availability of ingredients.

It highlights diet-based and herb-based support for chronic nasal congestion; for safe use, consult an Ayurvedic practitioner, especially if symptoms are persistent or allergic/infectious.