Shloka 108

प्रत्याहारवर्णनम्

Pratyāhāra—Cosmic Withdrawal / Dissolution Sequence

Devanagari script

सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते / क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते

Transliteration

sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate / kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate

Translation

Das ganze Weltall wird erschaffen und auch in der Auflösung verschlungen; im manifesten Zustand bleibt es bestehen. Alles, vom Kenner des Feldes (Kṣetrajña) beherrscht, setzt sich im neuen Sarga wieder in Gang.

Word by Word

• sṛjyate: is created / is produced
• sṛjyate: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: sṛj (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (singular); कर्मणि/भावे प्रयोग (passive/impersonal sense)

• grasate: is swallowed / is absorbed
• grasate: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: gras (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• ca: and
• ca: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• eva: indeed / just
• eva: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: eva (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारणार्थक अव्यय (emphatic particle)

• vyaktau: in manifestation / in the manifest state
• vyaktau: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: vyakti (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन

• paryavatiṣṭhate: remains established / abides
• paryavatiṣṭhate: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: pari-ava-sthā (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गयुक्त धातु (pari+ava)

• kṣetrajña-adhiṣṭhitam: presided over by the knower of the field
• kṣetrajña-adhiṣṭhitam: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: kṣetrajña (प्रातिपदिक) + adhiṣṭhita (कृदन्त, √sthā)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; भूतकृदन्त (past passive participle) ‘adhiṣṭhita’ = अधिष्ठित; तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष/सम्बन्ध) ‘kṣetrajñena adhiṣṭhitam’

• sarvam: everything / the whole (universe)
• sarvam: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: sarva (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• punaḥ: again
• punaḥ: Kāla (काल/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: punaḥ (अव्यय)
• Form: काल/पुनरावृत्त्यर्थक अव्यय (adverb of repetition)

• sarge: in creation / at the time of creation
• sarge: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: sarga (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), सप्तमी, एकवचन

• pravarttate: proceeds / comes into activity
• pravarttate: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: pra-vṛt (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्ग ‘pra-’