Shloka 182
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् / सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते
Transliteration
sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapātsahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk / sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayī mayo yaḥ puruṣo nirucyate
Translation
Er ist tausendhäuptig, von reinem Sinn, tausendfüßig; tausendäugig und tausendgesichtig, tausendstimmig. Tausendarmig ist Er, der erste Prajāpati; dieser Puruṣa wird als aus der dreifachen Veda bestehend bezeichnet.
Word by Word
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-शीर्षन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (nominative), एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं शीर्षाणि यस्य’
सुमनाःgood-minded, benevolent
सुमनाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-मनस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सु मनः यस्य’
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-पाद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सहस्रचक्षुर्वदनःhaving a thousand eyes and faces
सहस्रचक्षुर्वदनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-चक्षुस्-वदन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं चक्षूंषि वदनानि च यस्य’
सहस्रवाक्having a thousand voices/speeches
सहस्रवाक्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-वाच् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं वाचः यस्य’
सहस्रबाहुःhaving a thousand arms
सहस्रबाहुः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-बाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं बाहवः यस्य’
प्रथमःfirst, primordial
प्रथमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्रयीमयःconsisting of the three Vedas
त्रयीमयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयी-मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी) ‘त्रय्याः मयः’ = consisting of the Vedic triad
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
पुरुषःthe Person (Cosmic Being)
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यः इत्यस्य समानाधिकरणम्
निरुच्यतेis described/defined
निरुच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-√वच् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive)