Previous Verse
Next Verse

Shloka 7

Dhruva-loka as the Cosmic Pivot and the Śiśumāra-cakra

Viṣṇu’s Astral Form

उत्तराहनावगस्तिरधराहनौ यमो मुखेषु चाङ्गारक: शनैश्चर उपस्थे बृहस्पति: ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्यामुशना स्तनयोरश्विनौ बुध: प्राणापानयो राहुर्गले केतव: सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारागणा: ॥ ७ ॥

uttarā-hanāv agastir adharā-hanau yamo mukheṣu cāṅgārakaḥ śanaiścara upasthe bṛhaspatiḥ kakudi vakṣasy ādityo hṛdaye nārāyaṇo manasi candro nābhyām uśanā stanayor aśvinau budhaḥ prāṇāpānayo rāhur gale ketavaḥ sarvāṅgeṣu romasu sarve tārā-gaṇāḥ.

Am oberen Kiefer des śiśumāra ist Agasti; am unteren Kiefer Yamarāja; und in seinem Mund Mars. In seinen Geschlechtsteilen ist Saturn; am Hinterhals (kakuda) Jupiter; auf seiner Brust die Sonne; und im innersten Kern seines Herzens weilt Nārāyaṇa. In seinem Geist ist der Mond; in seinem Nabel Venus; an seinen Brüsten die Aśvinī-kumāras; und in seinem Lebenshauch prāṇa-apāna ist Merkur. An seiner Kehle ist Rāhu; über seinen ganzen Leib sind Ketu (Kometen); und in seinen Poren die zahllosen Sterne.

उत्तर-हनौon the upper jaw
उत्तर-हनौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + हनु (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; 'on the upper jaw'
अगस्तिःAgastya (star/sage)
अगस्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअगस्ति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अधर-हनौon the lower jaw
अधर-हनौ:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअधर (प्रातिपदिक) + हनु (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
यमःYama
यमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
मुखेषुin the mouths/faces
मुखेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
अङ्गारकःAṅgāraka (Mars)
अङ्गारकः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअङ्गारक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Mars
शनैश्चरःŚanaiścara (Saturn)
शनैश्चरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootशनैश्चर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Saturn
उपस्थेin the lap/groin
उपस्थे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउपस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
बृहस्पतिःBṛhaspati (Jupiter)
बृहस्पतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबृहस्पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Jupiter
ककुदिon the hump/upper back
ककुदि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootककुद् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; 'on the hump/upper back'
वक्षसिin the chest
वक्षसि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootवक्षस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
आदित्यःĀditya (Sun)
आदित्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Sun
हृदयेin the heart
हृदये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहृदय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
नारायणःNārāyaṇa
नारायणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनारायण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
मनसिin the mind
मनसि:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
चन्द्रःCandra (Moon)
चन्द्रः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Moon
नाभ्याम्at the navel
नाभ्याम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन (Vedic/irregular locative-instrumental form used as locative); 'at the navel'
उशनाUśanā (Śukra)
उशना:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउशनस्/उशना (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; शुक्राचार्य
स्तनयोःon the two breasts
स्तनयोः:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्तन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), द्विवचन
अश्विनौthe Aśvins
अश्विनौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; the Aśvins
बुधःBudha (Mercury)
बुधः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Mercury
प्राण-अपानयोःof prāṇa and apāna
प्राण-अपानयोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक) + अपान (प्रातिपदिक)
Formद्वन्द्वसमास; षष्ठी (6th) द्विवचन; 'of prāṇa and apāna' (vital airs)
राहुःRāhu
राहुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootराहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
गलेin the throat
गले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootगल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
केतवःthe Ketus (comets/meteors)
केतवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootकेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
सर्व-अङ्गेषुin all limbs
सर्व-अङ्गेषु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन
रोमसुin the hairs
रोमसु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरोमन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन
सर्वेall
सर्वे:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; qualifying tārā-gaṇāḥ
तारा-गणाःgroups of stars
तारा-गणाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतारा (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
A
Agastya
Y
Yama
A
Aṅgāraka (Mars)
Ś
Śanaiścara (Saturn)
B
Bṛhaspati (Jupiter)
Ā
Āditya (Sun)
N
Nārāyaṇa
C
Candra (Moon)
U
Uśanā/Śukra (Venus)
A
Aśvinī-kumāras
B
Budha (Mercury)
R
Rāhu
K
Ketu
T
Tārāgaṇa (stars)

FAQs

This verse maps the grahas, stars, and divine beings onto the limbs of the Virāṭ-puruṣa, showing the cosmos as an ordered manifestation within the Lord’s universal form, with Nārāyaṇa placed centrally in the heart.

The placement signifies that although planets and cosmic forces appear prominent, the indwelling Lord is the true center and sustaining reality of the universe, just as the heart sustains the body.

By seeing the world as pervaded and governed by the Supreme, one cultivates reverence, reduces anxiety about material forces, and strengthens bhakti through remembrance that the Lord is the inner controller of all arrangements.