Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

सर्गभेदाः — अविद्या, स्रोतोभेदाः, नव सर्गाः, देवासुरादिसृष्टिः, वेद-यज्ञप्रादुर्भावः

सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः

sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ

তিনি যখন সৃষ্টির চিন্তা করছিলেন—যেমন পূর্ব কল্পগুলির আদিতে হয়ে এসেছে—তখন বিবেকবুদ্ধিহীন, তমোময় এক প্রাথমিক সর্গ প্রকাশ পেল।

सृष्टिम्creation
सृष्टिम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootसृष्टि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम्
चिन्तयतःwhile (he) was contemplating
चिन्तयतः:
Sambandha (Genitive absolute/सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootचिन्तय् (धातु; नामधातु)
Formवर्तमानकृदन्तः (शतृ-प्रत्ययान्त: चिन्तयत्); पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम् (genitive absolute sense)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम; पुंलिङ्गः; षष्ठी-विभक्तिः; एकवचनम्
कल्पादिषुin the kalpas and the like
कल्पादिषु:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः (कल्पाः आदयः); पुंलिङ्गः; सप्तमी-विभक्तिः; बहुवचनम्
यथाas, just as
यथा:
Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयथा (अव्यय)
Formअव्ययम्; उपमान/प्रकारवाचकम्
पुराformerly, before
पुरा:
Kriya-vishesana (Temporal/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)
अबुद्धिपूर्वकःpreceded by non-intelligence; unthinking
अबुद्धिपूर्वकः:
Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअ (नञ्) + बुद्धि (प्रातिपदिक) + पूर्वक (प्रातिपदिक)
Formनञ्-तत्पुरुषः (अ-बुद्धि) + तत्पुरुषः (पूर्वक); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying सर्गः)
सर्गःcreation, emanation
सर्गः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्
प्रादुर्भूतःmanifested, arose
प्रादुर्भूतः:
Kriya (Result state/क्रिया-फल)
TypeAdjective
Rootप्रादुस् (अव्यय) + भू (धातु)
Formभूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययान्त: भूत); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम्/विधेय
तमोमयःconsisting of darkness (tamas)
तमोमयः:
Karta (Qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः (तमसा मयः); पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying सर्गः)

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

V
Vishnu

FAQs

This verse highlights that an initial phase of creation can arise as a tamasic, undifferentiated emergence—dark, inert, and lacking discriminative clarity—before subsequent, more ordered manifestations unfold.

Parāśara frames kalpa-beginnings as recurring moments when, through the Lord’s contemplation, creation reappears in patterns seen “formerly,” indicating cyclical cosmic order rather than a one-time event.

Vishnu is presented as the supreme sovereign cause: creation manifests in accordance with his intent and contemplation, while the qualities of the manifested world (like tamas) describe the state of the emergence, not a limitation of the Lord.