Adhyaya 55: Prahlada’s Kurukshetra Pilgrimage and the Origin of the Chakra–Trishula Exchange

Verse ["Magha masa upavasa", "Varanasi yatra", "dvaveva pujyau", "asura pilgrim", "tirtha vrata"]

ऐरावतेन मन्त्रेण चक्रतीर्थं सुदर्शनम् उपामन्त्र्य ततः सस्नौ वेदोक्तविधिना मुने

द्वावेव भक्त्या पूज्यौ; तौ पूजयित्वा महासुरो माघमासे उपोष्य ततः वाराणसीं गतः।

Verse and having paid reverence to Avimukta and Keśava—both worthy of worship—he then

स्नात्वा तु देविकायां च नृसिंहं प्रतिपूज्य च तत्रेष्य रजनोमेकां गोकर्णं दानवो ययौ

{"recitation_mood": "processional and contemplative", "suggested_raga": "Kedar", "pace": "medium", "voice_tone": "narrative, slightly heightened on ‘Avimukta’ and ‘Keśava’", "sound_elements": ["hand-bell rhythm (procession)", "soft mridangam", "distant temple conch", "wind through trees as transition"]}

Verse 8

तत्र स्नात्वा च दृष्ट्वा च संतर्प्य पितृदेवताः पुण्डरीकं च संपूज्य उवास दिवसत्रयम्

{"bhagavata_parallel": null, "vishnu_purana_parallel": null, "ramayana_connection": null, "mahabharata_echo": "Sarasvatī tīrthas and Śiva worship appear across Mahābhārata tīrtha catalogues (general echo).", "other_puranas": ["Skanda Purana (Sarasvatī and Śaiva tīrtha materials, general)", "Vayu Purana (Rudra/Śiva tīrtha traditions, general)", "Shiva Purana (Rudra-kṣetra and darśana motifs, general)"], "vedic_reference": "Rudra as vṛṣabhadhvaja is later iconographic; Vedic Rudra praise in Śrī Rudram (Taittirīya Saṃhitā 4.5) provides theological background (general)."}

Verse 9

विशाखयूपे तदनु दृष्ट्वा देवं तथाजितम् स्नात्वा तथा कृष्णतीर्थे त्रिरात्रं न्यवसच्छुचिः

Thereafter, having beheld the unconquered Deity at Viśākhayūpa, he bathed at Kṛṣṇatīrtha and, purified, stayed there for three nights.

Verse 13

यत्र सा सुरभिर्देवी स्वसुतां कपिलां शुभाम् देवप्रियार्थमसृजद्धितार्थं जगतस्तथा

যেখানে দেবী সুরভি দেবগণের প্রিয়ার্থে এবং জগতের কল্যাণের জন্য তাঁর শুভ কন্যা কপিলাকে প্রসব করেছিলেন।

Verse 14

तत्र देवह्रदे स्नात्वा शंभुं संपूज्य भक्तितः विधिवद्दधि च प्राश्य मणिमन्तं ततो ययौ

সেখানে দেবহ্রদে স্নান করে, ভক্তিসহকারে বিধিপূর্বক শম্ভুর পূজা করলেন; এবং আচারমতে দধি গ্রহণ করে তিনি পরে মণিমন্তের দিকে অগ্রসর হলেন।

Verse 15

तत्र तीर्थवरे स्नात्वा प्राजापत्ये महामतिःऽ ददर्श शंभु ब्रह्माणं देवेशं च प्रजापतिम्

সেখানে প্রাজাপত্য নামে শ্রেষ্ঠ তীর্থে স্নান করে সেই মহামতি শম্ভু (শিব), ব্রহ্মা এবং দেবেশ প্রজাপতিকে দর্শন করলেন।

Verse 16

विधानतस्तु तान् देवान् पूजयित्वा तपोधन षड्रात्रं तत्र च स्थित्वा जगाम मधुनन्दिनीम्

Then, having worshipped those deities according to prescribed rite, O treasure of austerity, and having stayed there for six nights, he went on to (the tirtha/river) Madhunandinī.

Verse 21

देवासुराणामजयो महाहवे निजैश्च शस्त्रैरमरैरवध्यः ब्रह्मर्षिशापैश्च निरीप्सितार्थो जले च वह्नौ स्वगुणोपहर्त्ता

মহাযুদ্ধে সে দেব ও অসুর উভয়ের কাছেই অজেয় ছিল; অমরদের অস্ত্রেও তাকে বধ করা যেত না। ব্রহ্মর্ষিদের শাপও তার বিরুদ্ধে অভিপ্রেত ফল দিতে পারত না; আর জল ও অগ্নিতে সে নিজের স্বগুণে তাদের শক্তি নিষ্ফল করত।

Verse 30

एवं त्रिशुलं च दधार विष्णुश्चक्रं त्रिनेत्रो ऽप्यरिसूदनार्थम् यत्राघहन्त्री ह्यभवद् वितस्ता हराङ्घ्रिपाताच्छिशिराचलात्तु

এইভাবে বিষ্ণু ত্রিশূল ধারণ করলেন এবং ত্রিনেত্রধারী (শিব) শত্রুনাশের উদ্দেশ্যে চক্র গ্রহণ করলেন। সেখানে হিমবতের শীতশৈলে হরের পদাঘাত থেকে উৎপন্ন বিতস্তা নদী পাপনাশিনী হল।

Verse ["Śūrpāraka", "Caturbāhu", "Māgadhāraṇya", "Magadha forest", "vasudhādhipa", "tīrtha-yātrā"]

तत्प्राप्य तीर्थं त्रिदशाधिपाभ्यां पूजां च कृत्वा हरिशङ्कराभ्याम् उपोष्य भक्त्या हिमवन्तमागाद् द्रष्टुं गिरीशं शिवविष्णुगुप्तम्

शूर्पारके चतुर्बाहुं देवं विधानतः सम्यक् पूजयित्वा, स मागधारण्यमासाद्य वसुधाधिपं नृपं ददर्श।

Verse 32

तं समभ्यर्च्च विधिवद् दत्त्वा दानं द्विजातिषु विस्तुते हिमवत्पादे भृगुतुङ्गं जगाम सः

তাঁকে বিধিপূর্বক অর্চনা করে এবং দ্বিজদের মধ্যে দান প্রদান করে, হিমবতের পাদদেশে প্রশংসিত তিনি ভৃগুতুঙ্গে গেলেন।