Verse 23
Yogatattva
लययोगश्चित्तलयः कोटिशः परिकीर्तितः । गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् ध्यायेन् निष्कलमीश्वरम् ॥ स एव लययोगः स्यात् हठयोगमतः शृणु । यमश्च नियमश्चैव आसनं प्राणसंयमः ॥ प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं भ्रूमध्यमे हरिम् । समाधिः समतावस्था साष्टाङ्गो योग उच्यते ॥
लय-योगः । चित्त-लयः । कोटिशः । परिकीर्तितः । गच्छन् । तिष्ठन् । स्वपन् । भुञ्जन् । ध्यायेत् । निष्कलम् । ईश्वरम् । सः । एव । लय-योगः । स्यात् । हठ-योगम् । अतः । शृणु । यमः । च । नियमः । च । एव । आसनम् । प्राण-संयमः । प्रत्याहारः । धारणा । च । ध्यानम् । भ्रू-मध्यमे । हरिम् । समाधिः । समता-अवस्था । स-अष्टाङ्गः । योगः । उच्यते ।
layayogaś cittalayaḥ koṭiśaḥ parikīrtitaḥ | gacchaṃs tiṣṭhan svapan bhuñjan dhyāyet niṣkalam īśvaram || sa eva layayogaḥ syād haṭhayogam ataḥ śṛṇu | yamaś ca niyamaś caiva āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ || pratyāhāro dhāraṇā ca dhyānaṃ bhrūmadhyame harim | samādhiḥ samatāvasthā sāṣṭāṅgo yoga ucyate ||
লয়-যোগ অর্থাৎ চিত্তের লয়—অগণিতভাবে কীর্তিত হয়েছে। চলতে, দাঁড়াতে, ঘুমোতে বা আহার করতে করতেও নিষ্কল ঈশ্বরের ধ্যান করা উচিত—এটাই লয়-যোগ। এখন হঠ-যোগ শোন: যম-নিয়ম, আসন, প্রাণসংযম; প্রত্যাহার, ধারণা, ভ্রূমধ্যস্থ হরির ধ্যান; এবং সমাধি—সমতার অবস্থা—একে অষ্টাঙ্গ যোগ বলা হয়।
Laya-yoga—(namely) the dissolution of the mind—is proclaimed in countless ways. While walking, standing, sleeping, or eating, one should meditate on the partless Lord. That indeed is laya-yoga. Now hear haṭha-yoga: yama and niyama, posture, restraint of breath; withdrawal (of the senses), concentration, and meditation on Hari in the middle of the eyebrows; samādhi, the state of equanimity—this is called the yoga of eight limbs.