Shukla Yajur Veda — Adhyaya 12, Mantra 23
Rishi: Traditional: Ṛgvedic attribution underlying VS 12 (Agni hymnic strata; specific r̥ṣi to be confirmed against the Vājasaneyī anukramaṇī for 12.23).
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (probable; to be metrically verified against pada counts and cadence).
Samhita Patha (Devanagari)
विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒ गर्भ॒ आ रोद॑सी अपृणा॒ज्जाय॑मानः । वी॒डुं चि॒दद्रि॑मभिनत् परा॒यञ्जना॒ यद॒ग्निमय॑जन्त॒ पञ्च॑
Transliteration
víśvasya ketúrbhúvanasya gárbha ā ródasī apṛṇāj jā́yamānaḥ | vīḷúṃ cid ádrim abhinat parāyáñ janā́ yad agním áyajanta páñca ||
Translation
সকলের ধ্বজা, জগতের গর্ভ—জন্মগ্রহণ করেই তিনি দ্যাবা‑পৃথিবী, উভয় লোক পূর্ণ করলেন। অগ্রসর হতে হতে তিনি দৃঢ় দুর্গ, এমনকি পর্বত‑শিলাও বিদীর্ণ করলেন, যখন মানুষ—পঞ্চবিধ—অগ্নির উদ্দেশে যজ্ঞ করল।
Padapatha (Word Analysis)
विश्वस्य । केतुः । भुवनस्य । गर्भः । आ । रोदसी इति । अपृणात् । जायमानः । वीळुम् । चित् । अद्रिम् । अभिनत् । परायन् । जनाः । यत् । अग्निम् । अयजन्त । पञ्च
Word by Word
विश्वस्यof all, of the whole
विश्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
केतुःbanner; sign; light
केतुः:
कर्तृ (वाक्य-कर्ता)
TypeNoun
Rootकेतु (प्रातिपदिक)
भुवनस्यof the world
भुवनस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
गर्भःembryo; inner core
गर्भः:
कर्तृ (समनाधिकरण/विशेषण-विशेष्यभावः केतुः…गर्भः)
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
आtowards; unto
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
रोदसीthe two worlds (heaven and earth)
रोदसी:
कर्म
TypeNoun
Rootरोदसी (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-नित्यद्विवचन)
अपृणात्filled
अपृणात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपॄ (धातु)
जायमानःbeing born
जायमानः:
कर्तृ (अपृणात् इत्यस्य कर्ता)
TypeParticiple
Rootजन् (धातु)
वीडुम्the firm/strong one; the steadfast (epithet)
वीडुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीडु (प्रातिपदिक)
चित्even
चित्:
—
TypeIndeclinable
Rootचित् (अव्यय)
अद्रिम्mountain; rock
अद्रिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअद्रि (प्रातिपदिक)
अभिनत्bent down; bowed
अभिनत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootनम् (धातु) + अभि (उपसर्ग)
परायन्going forth; departing
परायन्:
कर्तृ (अभिनत् इत्यस्य कर्ता; सहकालिकः)
TypeParticiple
Rootइ (धातु) + परा (उपसर्ग)
जनाःpeople
जनाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
यत्when; inasmuch as
यत्:
—
TypeIndeclinable/Relative
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni; fire
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अयजन्तworshipped; sacrificed
अयजन्त:
क्रिया
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
पञ्चfive
पञ्च:
कर्तृ (जनाः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNumeral
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes