Shloka 15
मैत्रीप्रतिष्ठा
Rama–Sugriva Alliance and Fire-Rite of Friendship
Devanagari script
ततो हनूमान्सन्त्यज्य भिक्षुरूपमरिन्दमः।।4.5.14।।काष्ठयोस्स्वेन रूपेण जनयामास पावकम्।दीप्यमानं ततो वह्निं ह्निं पुष्पैरभ्यर्च्य सत्कृतम्4.5.15।।तयोर्मध्येऽथ सुप्रीतो निदधे सुसमाहितः।
Transliteration
dīpyamānaṁ tato vahniṁ puṣpair abhyarcya satkṛtam || 4.5.15 ||
tayor madhye ’tha suprīto nidadhe susamāhitaḥ |
Translation
তারপর জ্বলন্ত অগ্নিকে পুষ্প দিয়ে অর্চনা করে যথাযথ সম্মান জানিয়ে, তিনি পরম প্রসন্ন ও সম্পূর্ণ একাগ্র হয়ে সেই অগ্নিকে তাদের দুজনের মাঝখানে স্থাপন করলেন।
Word by Word
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरावृत्तिबोधक (again)
एवindeed
एव:
अवधारण (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय, अवधारण (emphasis)
अब्रवीत्said
अब्रवीत्:
क्रिया (Kriyā/Predicate)
TypeVerb
Rootब्रू (धातु)
Formलङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्
प्रीतःpleased
प्रीतः:
कर्तृविशेषण (Kartṛ-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootप्रीत (कृदन्त/प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृविशेषणम्
राघवम्Raghava (Rama)
राघवम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootराघव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
रघुनन्दनम्delight of Raghu’s line
रघुनन्दनम्:
कर्म (Karma; apposition to राघवम्)
TypeNoun
Rootरघु (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: "रघोः नन्दनः"
अयम्this (one)
अयम्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
आख्यातिtells/relates
आख्याति:
क्रिया (Kriyā/Predicate)
TypeVerb
Rootआ + ख्या (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्
मेto me
मे:
सम्प्रदान (Sampradāna/recipient)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम)
Formचतुर्थी (सम्प्रदान), एकवचन; enclitic
रामO Rama
राम:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootराम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
सचिवःcounsellor
सचिवः:
कर्ता (Kartā; apposition to अयम्)
TypeNoun
Rootसचिव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मन्त्रिसत्तमःbest of ministers
मन्त्रिसत्तमः:
कर्ता (Kartā; apposition)
TypeNoun
Rootमन्त्रिन् (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः: "मन्त्रिणां सत्तमः" (superlative among ministers)
हनुमान्Hanuman
हनुमान्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootहनूमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यत्the fact that / which
यत्:
कर्म (Karma; object of implied "आख्याति")
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)
निमित्तम्reason
निमित्तम्:
कर्म (Karma; reason as object)
TypeNoun
Rootनिमित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; यत्-सम्बद्धम्
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन
निर्जनम्desolate
निर्जनम्:
कर्मविशेषण (Karma-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootनिर्जन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; वनम् इत्यस्य विशेषणम्
वनम्forest
वनम्:
कर्म (Karma/Object; destination)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
आगतःhave come
आगतः:
क्रियाविशेषण/विधेय (Predicate participle)
TypeVerb
Rootआ + गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; "having come"
लक्ष्मणेनwith Lakshmana
लक्ष्मणेन:
सहकारक (Saha/Association)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (सह), एकवचन
सहtogether with
सह:
सहकारक (Association marker)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय, सहार्थक
भ्रात्राwith (your) brother
भ्रात्रा:
सहकारक (Saha/Association)
TypeNoun
Rootभ्रातृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (सह), एकवचन
वसतः(of you) residing
वसतः:
सम्बन्ध (Genitive participial relation)
TypeVerb
Rootवस् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; "of you residing" (genitive absolute-like with तव)
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय
वनेin the forest
वने:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन
तवyour
तव:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
Formषष्ठी (सम्बन्ध), एकवचन
रक्षसाby a demon
रक्षसा:
कर्ता (Kartā; agent in passive)
TypeNoun
Rootराक्षस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (कर्ता), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे कर्तृवाचक तृतीया
अपहृताwas carried off
अपहृता:
क्रियाविशेषण/विधेय (Predicate participle)
TypeVerb
Rootअप + हृ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भार्या इत्यस्य विधेयम्
भार्याwife
भार्या:
कर्म (Karma; logical subject of passive)
TypeNoun
Rootभार्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता/विषय), एकवचन
मैथिलीMaithili
मैथिली:
विशेषण (Appositional)
TypeNoun
Rootमैथिली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भार्या-विशेषण/अप्पोजिशन
जनकात्मजाdaughter of Janaka
जनकात्मजा:
विशेषण (Appositional)
TypeNoun
Rootजनक (प्रातिपदिक) + आत्मजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः: "जनकस्य आत्मजा"
त्वयाfrom you
त्वया:
अपादान (Apādāna; separation)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
Formतृतीया (अपादान/सह), एकवचन; वियुक्ता इत्यस्य हेतु/वियोगकर्तृ
वियुक्ताseparated
वियुक्ता:
क्रियाविशेषण/विधेय (Predicate participle)
TypeVerb
Rootवि + युज् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भार्या-विशेषणम्
रुदतीcrying
रुदती:
कर्तृविशेषण (of bhāryā)
TypeAdjective
Rootरुद् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; भार्या-विशेषणम्
लक्ष्मणेनwith Lakshmana
लक्ष्मणेन:
सहकारक (Saha/Association)
TypeNoun
Rootलक्ष्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (सह), एकवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunctive)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चय
धीमताby/with the wise (one)
धीमता:
विशेषण (Adjectival)
TypeAdjective
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (सह), एकवचन; लक्ष्मण-विशेषणम्
अन्तरप्रेप्सुनाby one seeking an opportunity
अन्तरप्रेप्सुना:
कर्ता (Kartā; agent in gerund clause)
TypeAdjective
Rootअन्तर (प्रातिपदिक) + प्रेप्सु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण/कर्ता), एकवचन; तत्पुरुषः: "अन्तरम् प्रेप्सु" = seeking an opportunity
तेनby him
तेन:
कर्ता (Kartā; agent)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण/कर्ता), एकवचन
हत्वाhaving killed
हत्वा:
पूर्वकालक्रिया (Pūrvakāla-kriyā)
TypeVerb
Rootहन् (धातु)
Formक्त्वान्त अव्ययकृदन्त (gerund): "having killed"
गृध्रम्vulture
गृध्रम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootगृध्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन
जटायुषम्Jatayu
जटायुषम्:
कर्म (Karma; apposition)
TypeNoun
Rootजटायुस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; गृध्रम् इत्यस्य अप्पोजिशन
Context
They both circumambulated the blazing fire and solemnized their friendship.
Characters & Entities
H
HanumānF
Fire (Agni)R
RāmaS
SugrīvaFAQs
Dharma emphasizes accountability: by honoring Agni and placing the fire between them, the bond is made under sacred witness, discouraging betrayal and encouraging truthfulness.
After kindling fire, Hanumān performs a simple worship and positions the fire as the central witness for the forthcoming circumambulation and vow.
Ritual discipline and mindful action (susamāhita): the rite is done carefully, reflecting respect for sacred procedure.