Adhyaya 213
कार्त्तिकेय-जन्मोपक्रमः (Prelude to the Birth of Kārttikeya/Skanda)
Upa-parva: Skanda–Kārttikeya Janma-Ākhyāna (Narrative of Skanda’s Birth; Mārkaṇḍeya’s discourse)
Mārkaṇḍeya announces a detailed account of Kārttikeya’s origin, characterized as extraordinary and connected with the wives of the Seven Sages. A prior deva–asura struggle is recalled in which the dānavas repeatedly prevail, prompting Indra to seek a capable commander. Indra reaches Mānasa mountain and hears a distressed call from a woman; he reassures her and confronts Keśin, who attempts to seize her. Indra neutralizes Keśin’s attacks (a thrown mace and a falling peak) with the vajra, forcing the aggressor to withdraw. The rescued woman identifies herself as Devasenā, daughter of Prajāpati, and explains Keśin’s persistent coercion and her desire for a spouse of unmatched victorious capability. Indra recognizes the difficulty of her stated criterion and observes an ominous/charged celestial conjunction involving Sūrya, Soma, and Agni at a fierce (raudra) moment; he infers that such a convergence could generate the requisite being. He consults Brahmā, who affirms that a powerful embryo will arise and that this future figure will serve as Indra’s senānī and also Devasenā’s husband. The narrative then transitions to a sacrificial setting with the devarṣis; Agni emerges from the solar sphere to receive offerings, sees the sages’ wives, becomes mentally agitated, and withdraws to the forest in distress. Svāhā, desiring Agni, resolves to assume the forms of the saptarṣi wives to attract him—establishing the proximate cause for the extraordinary birth account to continue.
Chapter Arc: मार्कण्डेय के कथन-प्रवाह में ब्राह्मण, धर्मव्याध से तीनों गुणों—सत्त्व, रजस्, तमस्—का यथार्थ स्वरूप और फल जानने की जिज्ञासा प्रकट करता है। → प्रश्न केवल परिभाषा का नहीं रहता; ब्राह्मण चाहता है कि गुणों की पहचान मनुष्य के व्यवहार, वाणी, अहंकार, वैराग्य और निर्णय-शक्ति में कैसे दिखती है—यह स्पष्ट हो। व्याध क्रमशः गुण-लक्षणों को जीवन-स्थितियों से जोड़कर बताने लगता है। → व्याध सत्त्व के उत्कर्ष का निर्णायक संकेत देता है—वैराग्य का पहले ही उदय, अहंकार का मृदु होना, द्वन्द्वों (राग-द्वेष आदि) का शांत हो जाना और संशय का लय होना; साथ ही रजस के लक्षणों में प्रवृत्ति-प्रधान वाणी, मंत्री-भाव, मान-स्तम्भ और प्रदर्शन-प्रियता का चित्र खींचता है। → गुणों के फल को सामाजिक-आध्यात्मिक उन्नति से जोड़कर निष्कर्ष आता है—जन्म से नहीं, गुण-आचरण से वर्ण-गति संभव है: शूद्र-योनि में जन्मा भी सद्गुणों से वैश्य/क्षत्रियत्व पा सकता है; और आर्जव (सरलता) में स्थित होकर ब्राह्मण्य तक पहुँच सकता है। व्याध कहता है—गुणों का वर्णन कर दिया, अब और क्या सुनना है? → व्याध का प्रश्न—‘किं भूयः श्रोतुमिच्छसि?’—संवाद को अगले विषय/अगली जिज्ञासा की ओर मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
हि मो न (0) हि २ 7 दादशाधिकंद्विशततमो< ध्याय: तीनों गुणोंके स्वरूप और फलका वर्णन मार्कण्डेय उवाच एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत । ब्राह्मण: स पुन: सूक्ष्म पप्रच्छ सुसमाहित:
মার্কণ্ডেয় বললেন—হে ভারত! ধর্মব্যাধ যখন এইভাবে সূক্ষ্ম তত্ত্ব ব্যাখ্যা করল, তখন সেই ব্রাহ্মণ সম্পূর্ণ একাগ্র হয়ে আবার একটি সূক্ষ্ম প্রশ্ন করল।
Verse 2
ब्राह्मण उवाच सत्त्वस्य रजसश्वैव तमसश्न यथातथम् । गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छत:
ব্রাহ্মণ বলল—হে ব্যাধ! সত্ত্ব, রজস্ ও তমস্—এই তিন গুণ যেমন সত্যিই তেমন করে আমাকে বলো। আমি যথাযথভাবে জিজ্ঞাসা করছি; অতএব তাদের তত্ত্ব যথার্থভাবে ব্যাখ্যা করো।
Verse 3
व्याध उवाच हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि । एषां गुणान् पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम
ব্যাধ বলল—হে ব্রাহ্মণ! তুমি যা আমাকে জিজ্ঞাসা করেছ, তা আমি এখন বলছি। সত্ত্ব, রজস্ ও তমস্—এই তিন গুণের পৃথক পৃথক বর্ণনা আমি করব; আমার কথা মনোযোগ দিয়ে শোনো।
Verse 4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् । प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते
এই তিন গুণের মধ্যে তমোগুণ মোহস্বভাব—মোহ উৎপন্ন করে। রজোগুণ কর্ম ও প্রবৃত্তির দিকে ঠেলে দেয়। কিন্তু সত্ত্বগুণে আলোক ও জ্ঞানের প্রাচুর্য থাকে; তাই এই জগতে তাকে সর্বশ্রেষ্ঠ বলা হয়।
Verse 5
अविद्याबहुलो मूढ: स्वप्रशीलो विचेतन: । दुर्हषीकस्तमो ध्वस्त: सक्रोधस्तामसो&5लस:
যার মধ্যে অজ্ঞানের প্রাধান্য, যে মোহগ্রস্ত ও অচেতন হয়ে সর্বদা নিদ্রালু; যার ইন্দ্রিয় দমন করা কঠিন বলে কলুষিত; যে অবিবেচক, ক্রোধপ্রবণ ও অলস—তাকে তামসিক বলে জানতে হবে।
Verse 6
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्रयोडनसूयक: । विधित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजस:
হে ব্রহ্মর্ষে! যে প্রবৃত্তিমার্গের কথাই বলে, পরামর্শ দিতে দক্ষ এবং অন্যের গুণে দোষ খোঁজে না; যে সর্বদা কিছু না কিছু করতে উদ্যত, অথচ কঠোরতা ও অহংকারে পূর্ণ—সে পুরুষ রাজসিক বলে কথিত।
Verse 7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विधित्सोडनसूयक: । अक्रोधनो नरो धीमान् दान्तश्वैव स सात्विक:
যার মধ্যে জ্ঞানের আলো প্রাচুর্য, যে স্থির ও ধীর, নতুন নতুন কাজ শুরু করার অস্থির আগ্রহ থেকে মুক্ত; যে অন্যের দোষ খোঁজে না; যে ক্রোধশূন্য, বুদ্ধিমান ও ইন্দ্রিয়সংযমী—তাকে সাত্ত্বিক বলে মানা হয়।
Verse 8
सात्त्विकस्त्वथ सम्बुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते । यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते
সত্ত্বে প্রতিষ্ঠিত ব্যক্তি যখন সম্পূর্ণ জাগ্রত ও জ্ঞানসম্পন্ন হয়, তখন রজ-তমের কর্মরূপ লোকাচারে সে আর ক্লিষ্ট হয় না। আর যখন সে জানিবার যোগ্য তত্ত্বকে জেনে ফেলে, তখন তার কাছে সংসারধর্মী আচরণ ঘৃণ্য বলে বোধ হয়।
Verse 9
वैराग्यस्य च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते । मृदुर्भवत्यहड्कार: प्रसीदत्यार्जव॑ च यत्
বৈরাগ্যের বাহ্য লক্ষণ আগেভাগেই প্রকাশ পায়। অহংকার কোমল হয়ে যায়, আর শান্ত, সরল সোজাসাপ্টা ভাব দীপ্ত হতে থাকে—এগুলিই সাত্ত্বিক পুরুষের বৈরাগ্যের চিহ্ন।
Verse 10
ततोअसस््य सर्दद्वन्द्धानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् | न चास्य संशयो नाम क्वचिद् भवति कश्नन,तदनन्तर इसके राग-द्वेष आदि सम्पूर्ण द्वन्द्ध परस्पर शान्त हो जाते हैं। इसके हृदयमें कभी कोई संशय नहीं उठता
তারপর তার রাগ-দ্বেষ প্রভৃতি সকল দ্বন্দ্ব পরস্পরকে প্রশমিত করে শান্ত হয়ে যায়। তার হৃদয়ে কখনও কোনো সংশয় ওঠে না।
Verse 11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठत: । वैश्यत्वं लभते ब्रद्दन् क्षत्रियत्वं तथैव च
হে ব্রাহ্মণ! শূদ্রযোনিতে জন্মালেও যদি কেউ সদ্গুণে আশ্রয় নিয়ে তাতে স্থির থাকে, তবে সে বৈশ্যত্ব এবং তদ্রূপ ক্ষত্রিয়ত্বও লাভ করতে পারে।
Verse 12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्म॒ुण्यमभिजायते । गुणास्ते कीर्तिता: सर्वे कि भूय: श्रोतुमिच्छसि
যে আর্জব—সরলতা ও সোজাসাপ্টা ভাব—এ প্রতিষ্ঠিত থাকে, তার মধ্যে ব্রাহ্মণ্য জন্মায়। হে ব্রাহ্মণ! আমি তোমাকে সকল গুণই বলেছি; এখন আর কী শুনতে চাও?
Verse 211
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपव॑के अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें ब्राह्मण-व्याध- संवादविषयक दो सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ
এইভাবে শ্রীমহাভারতের বনপর্বের অন্তর্গত মার্কণ্ডেয়সমাস্যাপর্বে ব্রাহ্মণ-ব্যাধ সংলাপবিষয়ক দুই শত এগারোতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 212
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे दादशाधिकद्विशततमो< ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের বনপর্বের অন্তর্গত মার্কণ্ডেয়সমাস্যপর্বে ব্রাহ্মণ-ব্যাধ সংলাপবিষয়ক দ্বাদশাধিক দ্বিশতম (দুই শত বারোতম) অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Frequently Asked Questions
How sovereign force should be used: Indra must prevent coercion against Devasenā while seeking a lawful, cosmic-ritual pathway to fulfill her stated marital criterion without arbitrary imposition.
Effective leadership is not merely martial capacity; it is ethically bounded protection aligned with higher order (ṛta) and validated through counsel, ritual legitimacy, and responsibility toward vulnerable persons.
No explicit phalaśruti appears in the provided chapter segment; the text functions as etiological narration, establishing causal premises for Skanda’s advent rather than promising a direct recitational reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.