Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
महावनेष्वबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन च | “मधुसूदन! जो भेरी एवं मृदंगके नादसे, शंख एवं वेणुकी ध्वनिसे तथा स्त्रियोंके गीतोंके मधुर शब्द तथा सूत, मागध एवं वन्दीजनोंद्वारा की हुई स्तुति सुनकर जागते थे, वे ही बड़े-बड़े जंगलोंमें हिंसक जन्तुओंके कठोर शब्द सुनकर किस प्रकार नींद तोड़ते रहे होंगे? ।।
vaiśampāyana uvāca | mahāvaneṣv abodhyanta śvāpadānāṃ rutena ca | “madhusūdana! ye bherī-mṛdaṅgaka-nādena śaṅkha-veṇukī-dhvaninā tathā strīṇāṃ gīta-madhura-śabdaiḥ sūta-māgadha-vandijanaiś ca kṛtāṃ stutiṃ śrutvā jāgrati sma, te eva mahā-vaneṣu hiṃsra-jantūnāṃ kaṭhora-śabdān śrutvā kathaṃ nidrāṃ vyucchedayiṣyanta? || hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām anukampitaḥ | śrīkṛṣṇa! yaḥ kāma-dveṣau vaśīkṛtya satpuruṣa-mārgaṃ anusarati | yo ’mbarīṣa-māndhātṛ-yayāti-nahuṣa-bharata-dilīpa-uśīnaraputra-śibi-prabhṛtīnāṃ prācīna-rājarṣīṇāṃ sadācāra-pālanarūpaṃ durdharaṃ dharma-dhuram dhārayati | yasmin śīla-sadācāra-sampad pūrṇā | yo dharmajñaḥ satyapratijñaḥ sarvaguṇa-sampannaś ca, bhūmaṇḍalasya na kevalaṃ trayāṇām api lokānāṃ rājā bhavet | yasya manaḥ sadā dharme niviṣṭam | dharmaśāstra-jñāna-sadācāra-dṛṣṭyā sarveṣāṃ kauravāṇāṃ śreṣṭhaḥ | yasya aṅga-kāntiḥ śuddha-jāmbūnada-suvarṇa-samā gaurī, yaḥ sarveṣāṃ priyadarśanaḥ | sa mahābāhur ajātaśatrur yudhiṣṭhiraḥ idānīṃ kathaṃ vartate?”
বৈশম্পায়ন বললেন— মহাবনে তারা বন্য পশুর ডাকেই জেগে ওঠে। হে মধুসূদন, যারা একদা ভেরী ও মৃদঙ্গের নাদে, শঙ্খ ও বেণুর ধ্বনিতে, নারীদের মধুর গীতে এবং সূত, মাগধ ও বন্দীদের স্তুতিতে জাগ্রত হতো— তারা এখন কীভাবে বিশাল অরণ্যে ক্রূর পশুর কর্কশ ডাক শুনে নিদ্রা ভাঙায়? হে শ্রীকৃষ্ণ, এখন যুধিষ্ঠির কেমন আছেন— যিনি লজ্জাশীল, সত্যে স্থির, ইন্দ্রিয়সংযমী এবং সকল প্রাণীর প্রতি দয়ালু; যিনি কাম ও দ্বেষকে বশে এনে সজ্জনদের পথ অনুসরণ করেন; যিনি অম্বরীষ, মান্ধাতা, যযাতি, নহুষ, ভরত, দিলীপ এবং উশীনরপুত্র শিবি প্রভৃতি প্রাচীন রাজর্ষিদের সদাচাররূপ দুর্বহ ধর্মধুর বহন করেন; যাঁর মধ্যে শীল ও সদাচারের ঐশ্বর্য পূর্ণ; যিনি ধর্মজ্ঞ, সত্যপ্রতিজ্ঞ ও সর্বগুণসম্পন্ন বলে পৃথিবীই নয়, ত্রিলোকেরও রাজা হওয়ার যোগ্য; যাঁর মন সদা ধর্মে নিবদ্ধ; যিনি কৌরবদের মধ্যে ধর্মশাস্ত্রজ্ঞান ও সদাচারে সর্বশ্রেষ্ঠ; যাঁর দেহকান্তি শুদ্ধ জাম্বূনদ স্বর্ণের ন্যায় গৌর এবং যাঁর দর্শন সকলের প্রিয়— সেই মহাবাহু অজাতশত্রু যুধিষ্ঠির এখন কেমন আছেন?
वैशम्पायन उवाच
The passage presents the ethical ideal of kingship: a ruler should be grounded in truth, modesty, self-restraint, compassion for all beings, and mastery over desire and hatred, sustaining the demanding ‘yoke of dharma’ by following the exemplary conduct of ancient royal sages.
The speaker contrasts former royal comfort—waking to auspicious music and praise—with the present hardship of forest life, then asks Kṛṣṇa about Yudhiṣṭhira’s condition, praising him as the foremost among the Kauravas in dharma, vows, and virtue.