Previous Verse
Next Verse

Shloka 96

Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम्‌ | परं नारायणात्मान निर्दद प्रकृते: परम्‌

prakṛtiṃ cāpyatikramya gacchaty ātmānam avyayam | paraṃ nārāyaṇātmānaṃ nirdvandvaṃ prakṛteḥ param | bharatanandana dharmātmā rājā yudhiṣṭhira |

ভীষ্ম বললেন— যখন জীবাত্মা প্রকৃতি (ভৌতিক প্রকৃতি)কেও অতিক্রম করে অগ্রসর হয়, তখন সে দ্বন্দ্বশূন্য, মায়াতীত, নারায়ণস্বভাব অবিনশ্বর পরমাত্মাকে লাভ করে। হে ভরতনন্দন, ধর্মাত্মা রাজা যুধিষ্ঠির! সেই পরব্রহ্ম, পরমাত্মা, সত্ত্ব-রজ-তম গুণসমূহকে এবং বুদ্ধি, মন, আকাশ, বায়ু, তেজ, জল ও পৃথিবী—এদের সকল গুণকে, তথা অন্যান্য সকল পদার্থকেও, নিজের শক্তিতে সর্বত্র ব্যাপ্ত করে সকল ক্ষেত্রজ্ঞে (জীবাত্মায়) অধিষ্ঠিত থাকেন। যেমন শিষ্য গুরুর পশ্চাতে চলে, তেমনি মন, ইন্দ্রিয় এবং শুভ-অশুভ কর্ম দেহী আত্মার পশ্চাতে চলে। যখন দেহী ইন্দ্রিয় ও প্রকৃতিকে পরিত্যাগ করে গমন করে, তখন সে সেই নারায়ণরূপ অবিনশ্বর পরমাত্মাকে প্রাপ্ত হয়—যিনি মায়ার অতীত এবং দ্বন্দ্বের স্পর্শহীন।

प्रकृतिम्nature (prakṛti)
प्रकृतिम्:
Karma
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Accusative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
अपिalso/even
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
अतिक्रम्यhaving transcended/overstepped
अतिक्रम्य:
TypeVerb
Rootअति-क्रम्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral in gerund)
गच्छतिgoes/attains
गच्छति:
TypeVerb
Rootगम्
FormLat, Present, Third, Singular, Parasmaipada
आत्मानम्the Self
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
अव्ययम्imperishable
अव्ययम्:
TypeAdjective
Rootअव्यय
FormMasculine, Accusative, Singular
परम्supreme
परम्:
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
नारायण-आत्मानम्the Self whose essence is Nārāyaṇa / Nārāyaṇa as the Self
नारायण-आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootनारायण + आत्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
निर्द्वन्द्वम्free from dualities
निर्द्वन्द्वम्:
TypeAdjective
Rootनिर्द्वन्द्व
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
प्रकृतेःof nature (prakṛti)
प्रकृतेः:
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Genitive, Singular
परम्beyond/supreme
परम्:
TypeAdjective
Rootपर
FormMasculine/Neuter, Accusative, Singular
भरत-नन्दनO delight of Bharata (descendant of Bharata)
भरत-नन्दन:
TypeNoun
Rootभरत + नन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular
धर्म-आत्माrighteous-souled
धर्म-आत्मा:
Karta
TypeAdjective
Rootधर्म + आत्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
राजाking
राजा:
Karta
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Nominative, Singular
युधिष्ठिरO Yudhiṣṭhira
युधिष्ठिर:
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
Y
Yudhiṣṭhira
N
Nārāyaṇa
P
Parabrahman
P
Paramātmā
P
Prakṛti
G
guṇas (sattva, rajas, tamas)
B
buddhi
M
manas
Ā
ākāśa
V
vāyu
T
tejas
J
jala
P
pṛthivī
K
kṣetrajña (jīva)

Educational Q&A

Liberation is described as the self’s transcendence of Prakṛti and the senses, culminating in realization/attainment of the imperishable Supreme—Nārāyaṇa—who is beyond the guṇas and all dualities. Ethical causality (śubha-aśubha karma) follows the embodied self, so freedom requires going beyond identification with mind, senses, and material nature.

In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues his post-war teaching to King Yudhiṣṭhira, explaining the metaphysical structure of reality (guṇas, elements, mind/intellect) and how the jīva is accompanied by mind, senses, and karma, until—through transcendence—it reaches the Supreme Nārāyaṇa, beyond māyā and duality.