Previous Verse
Next Verse

Shloka 37

Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)

अलोलुपो&व्यथो दान्तो न कृती न निराकृति: । नास्येन्द्रियमनेकाग्रं न विक्षिप्तमनोरथ:

vyāsa uvāca | alolupo 'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥ | nāsyendriyam anekāgraṃ na vikṣiptamanorathaḥ ||

ব্যাস বললেন—তিনি লোভহীন, অশান্তিহীন ও সংযত; না তিনি কর্মোন্মাদনায় চালিত, না বাহ্য প্রদর্শনে পরিচিত। তাঁর ইন্দ্রিয়গুলি বহু দিকে ছড়িয়ে পড়ে না, আর তাঁর মনোরথ অস্থির কামনায় বিচ্ছিন্ন হয় না।

अलोलुपःnot greedy, non-covetous
अलोलुपः:
Karta
TypeAdjective
Rootअलोलुप (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
अव्यथःuntroubled, free from distress
अव्यथः:
Karta
TypeAdjective
Rootअव्यथ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
दान्तःself-controlled, subdued
दान्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootदान्त (प्रातिपदिक; दम्-धातोः क्त)
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
कृतीone who is intent on action/achievement; a doer
कृती:
Karta
TypeAdjective
Rootकृती (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
निराकृतिःone who rejects/repels; one who turns away (from things)
निराकृतिः:
Karta
TypeAdjective
Rootनिराकृति (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
अस्यof him, his
अस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
इन्द्रियम्sense-organ(s); faculty
इन्द्रियम्:
Karta
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
अनेकाग्रम्not fixed on many points; not scattered in many directions
अनेकाग्रम्:
Karta
TypeAdjective
Rootअनेकाग्र (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative, Singular
not
:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
विक्षिप्तम्distracted, thrown about
विक्षिप्तम्:
Karta
TypeAdjective
Rootविक्षिप्त (प्रातिपदिक; क्षिप्-धातोः क्त, वि-उपसर्ग)
FormNeuter, Nominative, Singular
मनोरथःdesire, wish (lit. chariot of the mind)
मनोरथः:
Karta
TypeNoun
Rootमनोरथ (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular

व्यास उवाच

V
Vyāsa
I
indriya (the senses)
M
manoratha (mental desires/aims)

Educational Q&A

The verse defines the inner marks of a liberated-minded knower: freedom from greed, calmness, self-restraint, and a mind not scattered by shifting desires. Liberation is linked to steadiness and non-dependence on external identity or compulsive achievement.

In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vyāsa continues a didactic description of the sāṅkhya-yogin (the wise practitioner), listing qualities that characterize one who is moving beyond worldly bondage.