Prahlāda–Indra Saṃvāda: Kartṛtva (Agency) and Svabhāva (Nature) in the Causation of Karma
साधन आरम्भ कर देनेपर उसे बीचमें न रोके। जैसे आग धीरे-धीरे तेज की जाती है, उसी प्रकार ज्ञानके साधनको शनैः-शनै: उद्दीपित करे। ऐसा करनेसे ज्ञान सूर्यके समान प्रकाशित होने लगता है ।।
sādhanaṃ ārambhaṃ kṛtvā madhye na nivārayet | yathā agniḥ śanaiḥ-śanaiḥ tīvraḥ kriyate tathā jñānasya sādhanam api śanaiḥ-śanaiḥ uddīpayet | evaṃ kṛte jñānaṃ sūryavat prakāśate || jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṃl lokān adhitiṣṭhati | vijñānānugataṃ jñānam ajñānena apākṛṣyate ||
ভীষ্ম বলেন—যে সাধনা আরম্ভ করা হয়েছে, তাকে মাঝপথে থামানো উচিত নয়। যেমন অগ্নিকে ধীরে ধীরে প্রজ্বলিত করা হয়, তেমনি জ্ঞানের উপায়গুলিকে ক্রমে ক্রমে দীপ্ত করতে হবে; তাতে জ্ঞান সূর্যের ন্যায় প্রকাশিত হতে থাকে। অজ্ঞানও জ্ঞানের উপরেই প্রতিষ্ঠিত—যে জ্ঞান ত্রিলোককে ব্যাপ্ত ও ধারণ করে; কিন্তু অজ্ঞানের দ্বারা বিবেক-সহ জ্ঞানও ক্ষীণ হয়ে আচ্ছন্ন হয়।
भीष्म उवाच
Do not abandon a discipline once begun; cultivate the means to knowledge gradually and steadily. True knowledge becomes luminous through sustained practice, while ignorance can obscure even discernment-guided understanding.
In the Śānti Parva’s instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma continues ethical-spiritual counsel, using the metaphor of slowly intensifying fire to recommend patient, uninterrupted cultivation of knowledge and warning how ignorance diminishes insight.